Saz (Bağlama)

Anadolu’da saz, daha çok ozanların, koşuklarını söylerken çaldıkları kopuz, tanbura, bozuk, cura, çöğür, bağlama gibi telli çalgıların genel adını temsilen özdeşleşmiştir. Bugün, tanbura tipli çalgılar için “bağlama” terimi daha çok şehir dilinde, akademik ortamda, devlet korolarında yaygın olarak kullanılmakta iken “saz” terimi ise halk dilinde daha yoğun olarak kullanılmaktadır.


Günümüzde, saz ve saz tipli uzun saplı çalgılar Orta Asya’dan Ortadoğu, Kuzey Afrika ve Avrupa’ya uzanan bir coğrafyada farklı müzik kültürleri içerisinde değişik isimler alarak icra edilmektedir. Böylesine geniş bir coğrafyada çalınan sazın en çeşitli ve zengin örnekleri ülkemizde görülmektedir. Anadolu’da sazın kullanıldığı en güçlü başlıca gelenekler, “Anadolu Alevi- Bektaşi Âşıklık-Zakirlik” geleneği, “Kuzeydoğu Anadolu Âşıklık geleneği”, “Orta Anadolu Abdalları ve diğerleri çalıp-söyleme geleneği”, “Ege-Güneybatı Anadolu Yörük Türkmen Geleneği” olarak sayılabilir.


Anadolu’nun farklı müzik kültürlerinde saz ailesinin fertlerini pek çok değişik isimde görmek mümkündür. Tel sayılarına, boyutlarına, çekildiği düzenlere göre adlandırılan sazlar olduğu gibi bazı sazlar özgün isimler taşırlar. Bugüne kadar yapılan araştırmalarda Anadolu’da saz’ın çok fazla sayıda akort düzeni ile akortlandığı tespit edilmiştir. Bu akort düzenlerinin seçiminde, çalınacak melodi tipine uygunluk, ihtiyaç duyulan ahenk sesi (dem) arayışı ve bazen de sazla beraber türkü söyleniyorsa türkü söyleyenin ses aralığı önemli faktörler olarak ön plana çıkmaktadır. Anadolu müziği, makamsal karakterde bir müzik olduğu için saz icrasında kullanılan düzenlerde tellerden birisi genelde dem sesini verme görevi üstlenir.


Saz icrasında mızraplı ve mızrapsız çalım teknikleri olmak üzere iki farklı icra stili bulunmaktadır. Sazın eski çalım şeklinin mızrapsız çalım olduğu, mızraplı çalımın ise madeni tele geçiş süreci ile birlikte başladığı düşünülmektedir. En eski zamanlardan beri sazın temel tekniği olma özelliği taşıyan mızrapsız çalım teknikleri, pençe, tel çekme ve parmak vurma tekniği olmak üzere üç ayrı alt teknikten oluşmaktadır. Mızrap tekniği ise tüm yörelerde yaygınlaşarak farklı üsluplarda şekillenmiş ve zengin birikimi ile saz literatüründe büyük bir yer edinmiştir.

Okulumuzda Saz (Bağlama) Eğitimi:

Pergelin bir ayağını Anadolu'ya sabitleyip diğer hareketli ayağını bütün dünyaya açan, kâinatın bütün seslerine kulak verip onu anlamaya çalışan, hem bölgesinde hem de dünyada lider olmayı hedefleyen okulumuzda saz (bağlama) branşı merkezi bir rol üstlenmektedir. Bu bakımdan saz eğitimi başlangıç düzeyinden yorumculuk aşamasına kadar geniş bir perspektifle ele alınarak farklı bölümlerin ihtiyaçlarına göre özgün olarak tasarlanmıştır.

Çalgı eğitimi bölümü saz branşında ders müfredatı teknik çalışmalar ve repertuvar çalışmaları olarak iki ayrı kategoride ele alınıp farklı seviyeler için derecelendirilmiştir.

Teknik Çalışmalar


Farklı seviyelerde oluşturulmuş hazırlayıcı teknik çalışmalar Çalgı Eğitimi Bölümü saz öğrencileri için özel hazırlanan bir müfredat ile uygulanmaktadır. Teknik çalışmalar, çalışmanın içeriğine göre farklı kategorilere ayrılmaktadır. Bu kategoriler şu şekilde sıralanabilir:

1- Mekanik Çalışmalar: Parmak, eklem ve kasların icracılığa uygun bir şekilde geliştirilmesine yönelik teknik çalışmalar. Bu çalışmalar mızraplı ve mızrapsız teknikler için ayrı bir şekilde yürütülmektedir.

2- Müzikal Çalışmalar: Bu çalışmalarda belirli bir müzikal içeriğe yönelik çalışmalar yapılır. Bunlar farklı akort sistemlerinde yapılan tonal alıştırmalar, modal alıştırmalar, makamsal alıştırmalar gibi farklı kategorilerde gruplandırılmıştır. Ayrıca, mızraplı çalım tekniklerinde sağ elde farklı usullerde mızrap kalıplarına yönelik alıştırmalar ve mızrapsız çalım tekniğine yönelik çalışmalar da bu kategoride değerlendirilmektedir.

3- Süsleme ve Nüans Çalışmaları: Saz icrasında çok önemli bir yeri olan apojiyatürler ve çarpmalar, mordan, tril, tremolo, glissando vbg. süsleme tekniklerine yönelik alıştırmalardır. Ayrıca mızraplı ve mızrapsız saz icrasında görülen farklı nüans ve dinamiklere yönelik alıştırmalar da bu kategoride toplanmıştır.

4- Stilistik Çalışmalar : Stilistik çalışmalar yöresel üslup ve kişisel tavırların anlaşılmasında büyük fayda sağlayabilecek alıştırmalardır. Bozlak alıştırmaları, barak alıştırmaları, gurbet havası vbg. belli bir türde kullanılan tekniklere, türe özgü melodik kalıplara odaklanan bu alıştırmalar ile farklı türlerin icra dinamiklerinin daha iyi anlaşılması sağlanmaktadır. Ayrıca kişisel tavırlara yönelik çözümleme, transkripsiyon ve icra çalışmalarından elde edilen verilerle üretilen alıştırmalar da bu bölümde çalışılmaktadır.

5- Etütler: Birden fazla tekniğin yer aldığı saz için özel olarak üretilmiş üst seviye icra niteliği taşıyan kompozisyonlardır. Lisans 3. sınıftan itibaren saz dersinin alıştırma bölümünde yalnızca etütler çalışılmaktadır.

Repertuvar


Okulumuzda saz eğitimi çok boyutlu ve zengin bir repertuvarla yürütülmektedir. MGÜ Saz dersleri repertuvarı Saz üstatlarının kişisel tavırlarına dayalı yöresel üsluplar, "radyo üslubu" ve çağdaş üsluplar çerçevesinde şekillendirilmiştir.

“MGÜ Derece Sistemi”ne göre farklı seviyelerde gruplandırılan repertuvar içerisinde bulunan eserler, farklı üstatların yorumlarına dayanan edisyonlar şeklinde kategorize edilerek notalanmıştır. İcrayı ayrıntılı bir şekilde yansıtan notalar ve zaman zaman da orijinal ses ve görüntü kayıtları ile yürütülen derslerde geçilen repertuvara göre farklı boyut, akort sistemi, telleme şekline sahip sazlar kullanılmaktadır. Saz müfredatında geleneksel repertuvarın dışında saz literatürüne giren farklı çalgılardan yapılan uyarlamalara ve çağdaş kompozisyonlara da yer verilmektedir.

Ana Çalgı Ders Grubu altındaki "Saz" dersinin müfredatı doğrultusunda sazın tüm icra anlayışlarına yönelik geniş bir bilgi birikimi sunulmaktadır. Günümüze kadar gelmiş saz icracılığında eğitim işlevini sağlayan mekanizmanın "usta-çırak" geleneği olduğu gerçeğinden yola çıkarak müfredatımızda "saz repertuvarı" dersine yer verilmiştir. Arzu eden saz öğrencilerimiz farklı öğretim elemanlarımızdan "saz repertuvarı" adı ile açılan seçmeli dersleri seçerek belirli bir repertuvarda kendilerini geliştirebilmektedir. Ayrıca “saz icrasında uyarlama”, “saz icrasında eşlik” gibi seçmeli dersler de ders planlarında bulunan saz branşı eğitmenleri tarafından verilen seçmeli derslerdir.