Page 98 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

КҮНТІЗБЕНІҢ ЖАСАЛУЫ ЖӘНЕ ПАЙДА БОЛУ ТАРИХЫ

Тусупбекова Шолпан Мукаметкановна
1

Аннотация
Мақалада автор күнтізбенің шығу тарихы мен жасалу жолдарының негізгі
принциптерін ашып, күнтізбені дайындау барысында керекті түс гаммасы мен сәйкес қаріпті
таңдаудың маңыздылығын атап көрсеткен. Түсті қабылдаудың ерекшеліктерін ескере
отырып, күнтізбе үшін қолайлы реңктердің таңдалуын. Әр күнтізбені зерттей отыра
ерекшеліктеріне тоқталған.
Түйін сөздер: Күнтізбе, шрифт, графика, түсті қабылдау, күнтізбе түрлері,
ерекшеліктері.

Күнтізбенің тарихы ең ежелгі өркениет тарихынан бастау алған. Ал ең ежелгі
өркениеттер планетаның әртүрлі бөліктерінде бір мезгілде дерлік дамығандықтан өкінішке
орай, алғашқы күнтізбелердің қашан және қай жерде пайда болғаны туралы толық негіздеме
жоқ болғандықтан қорытынды жасау мүмкін емес. «Күнтізбе» сөзінің өзі латынның
«calendae» сөзінен шыққан – Ежелгі Римде әр айдың бірінші күндері (күнтізбелер) осылай
аталды. Бұл Римде айдың басын арнайы діни қызметкерлер әрқашан салтанатты түрде
жариялағанымен байланысты. Содан кейін күнтізбе сөзі пайда болды – бұл кредиторлар әр
айдың бірінші күні қарыздар бойынша төленген пайыздарды тіркейтін қарыз кітабының
атауы болды (Романенко В.Н., Никитина Г.В.. 2006, 102-025).
Ертеде қазақтар жұлдызды, күн мен айды басшылыққа алған болатын. Қазақтардың
дәстүрлі күнтізбесінде әрқайсысы 30 күннен 12 ай болса, қалған 5-6 күн «бесқонақ» – 5 қонақ
деп аталған. Қазақтардың дәстүрлі күнтізбесі жануарлардың 12 жылдық циклі «мүшел»
белгілі құбылыс. Ол тек қазақтар арасында ғана емес, Орталық және Оңтүстік Шығыс
Азияның ұлан-ғайыр жерінде де кең тараған. Кейбір зерттеушілер жануарлардың 12 жылдық
циклінің аспандық нышандары бар күнтізбе жасау идеясын Шығыс Азия халықтары Орталық
Азия көшпелілерінен қабылдаған деп есептейді. Азияның әр елінде цикл жануарларының
атаулары әртүрлі. Мысалы, қазақтарда бұл тышқан (тышқан, егеуқұйрық); сиыр (сиыр, өгіз);
барыс (барыс, жолбарыс); коян (қоян, мысық); Ұлу (ұлу, айдаһар, қолтырауын); жылан
(жылан); жылқы (жылқы); қой (қой, ешкі); мешін (маймыл); тауық (тауық, әтеш); ит (ит);
доңыз (қабан, шошқа). 12 жылдық цикл уақыт ағымын, оның сегменттерінің функционалдық
сипаттамаларын, олардың сапасын анықтайды, адам табиғаты туралы ақпаратты жеткізеді,
экономикалық, өмірлік, ғарыштық циклдардың барысын бір уақытта біріктіреді, олардың
өзара әрекетін сипаттайды.
Адамның өмірі 12 жастағы мүшел тізбегі ретінде ойластырылған, олардың
әрқайсысы белгілі бір жас деңгейін қамтиды. Бірінші мушел (1-12 жас) – балалық шақ; екінші
мүшел (13-24 жас) – жастар; үшінші және төртінші мүшел (25-36 жас, 37-48 жас) – жетілу;
бесінші мүшел (49-63 жас) – кәрілік.
Әрбір мушел адам ағзасының белгілі бір сапалық күйі болып табылады. Бір
мүшелден екіншісіне ауысу бірқалыпты емес, адам ауру мен қауіп-қатерден ерекше
қорғансыз болатын өмірдегі күрт өзгеріс, тағдырлы сәт ретінде ойластырылған.
Өтпелі жылдар (13, 25, 37, 49, т.б.) мүшел жас деп аталғандықтан қазіргі заманғы
медицинада белгілі адам ағзасының гормондық жүйесін қайта құрылымдау кезеңдерімен
сәйкес келеді. 13 жас – жыныстық жетілудің басталуы; 25 жаста – өсу гормонының өндірісін
тоқтату, 48 жаста – көбею функциясын тоқтату. Жаңа мүшелге кіру адамға қауіпті және
қауіпсіз жағдайға өтуге көмектесетін қорғаныс әрекеттерімен бірге жүрді.
Қазақ күнтізбесінің заңы бойынша бәрі де қайталанады. Адамдардың жады өзінің
бастауына қайта оралады, білім де дәл сол сияқты қайта оралады, ол циклдік уақыттың
эволюциялық өрлеуіне сәйкес жаңартылып, байытылған түрде келеді және мүшел
циклдерінің шексіз айналымында одан әрі дамиды.
Күнтізбелер даусыз функционалдылықты жоғары жарнамалық әлеуетті біріктіреді.
Қазір таңдау өте үлкен және жыл сайын тапсырыс алушының кеңсесінің қабырғасында
немесе серіктес үстелінде орын алады. Сондықтан күнтізбенің дизайны ерекше маңызға ие
болуы тиіс. Әрбір байыпты компания күнтізбелердің жарнамалық мәнін түсінуі керек.

1 аға оқытушы, педагогика ғылымдарының магистрі, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық
университеті, E-mail: tusupbeckova@yandex.ru

62