Page 70 - Müzik ve Sanat Dergisi

Barkta Bulunan

Yazıtın Önemi Nedir?

2016’da Uluslararası Türk Akademisi ve Moğolistan Arkeoloji Enstitüsü tarafından başlatılan kazılar, Moğolistan’ın Nom-
gon bölgesinde gerçekleştirilmiştir. Kazı alanı, drone ile kuşbakışı incelemenin yapılması sonrasında bir köşesi hafif yüzeyde
kalan sunak taşının görülmesiyle tespit edilmiştir. Sunak taşı, eski dönemlerde Türklerin, dini inanışları gereğince Tanrıya
kurban adayıp, sunma işlemlerini yaptığı taşlar olarak açıklanmaktadır. Sunak taşları Türk tarihinde genellikle Kağanla-
rın barklarında mevcuttur. Daha önceki kazılarda Bilge Kağan ve Kültigin barkına ait sunak taşları bulunmuştur. Sunak
taşının tespit edilmesiyle birlikte arkeologların buranın bir kağana ait bark olabileceği düşüncesini güçlendirmiştir. Nitekim
bölgedeki kazılar sonrasında, dizlerinin üzerine oturmuş kağan heykeli, elli adet balbal, aslan ve iki yavrusunu sembolize
eden heykel, koç ve koyun heykelleri, aslan yüzü tasvir edilmiş kabartma ve kaplumbağa sırtına yerleştirilmiş anıt ortaya
çıkarılmıştır. Anıtın sadece baş kıs-
mı bulunmuş ve üzerindeki Türkçe
yazılar transkript edilmiştir. Yazıtın
üzerine Türkçenin yanı sıra Soğdça
ve Brahmice de kullanılmıştır. An-
cak kazı döneminin sona ermesi se-
bebiyle çalışmalar yarıda kesilmiş ve
yazıtın ana gövdesi bulunamamıştır.
Arkeologlar kazı döneminin tekrar
açılmasıyla kazıların devam edece-
ğini ve yazıtın geri kalan ana gövde-
sinin de bulunacağını ifade ettiler.
Barkta

Bulunan

Yazıtın

Önemi

Nedir?

Yazıtlar, Türk tarihinin araştırılmasında oldukça önemli kaynaklar konumundadır. Moğolistan, Nomgon’da 2016’da başla-
yan arkeolojik çalışmalara kadar Türkçe yazılmış en eski kaynak olarak Çoyr yazıtı ve Orhun kitabeleri gösterilmekteydi.
2022 yılının Ağustos ayında yapılan kazılar sonrasında yeni bir Türk mezarı tespit edildi ve çalışmalar ışığında bulunan
yazıtın, Türkçe’nin en eski kaynağı olma ihtimalini ortaya çıkardı. Çoyr yazıtının 690’lı yıllara ait olduğu bilinmektedir.
Orhun kitabeleri ise: Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk adlarına dikilmişti. Bilge Kağan döneminin 717 yılında baş-
laması sebebiyle kaynak tarihi 717 yılı kabul edilmektedir. “Türk” adının geçtiği en eski Türkçe metinse Bilge Kağan yazı-
tıdır. Son kazılar ışığında bulunan anıt-mezarın ise Bilge Kağan ve Kül Tigin’in babası, II. Göktürk Kağanlığının kurucusu
İlteriş Kutluk Kağan’a ait olabileceği öne sürülmektedir. Yazıt üzerinde tespit edilen ve okunabilen kısmında “İnek Yılı Do-
kuzuncu Ay” ve “Kutluk Kağan” ifadeleri yer almaktadır. II. Göktürk Devleti kurucusu İlteriş Kutluk Kağan ve Bilge Ka-
ğan arasında 3 İnek yılı bulunmaktadır (Bunlar; 681-701-713 yılları). Bundan dolayı anıtın 691-716 yılları arasında hüküm
süren Kapgan Kağan’a ait olması da ihtimal dâhilindedir. “Kutluk Kağan” ifadesinden yola çıkılarak akla ilk gelen İlteriş
Kutluk Kağan olsa da “Kutluk” unvanının sıklıkla Göktürklerde kullanıldığı bilinmektedir. Bu konu yazıtın eksik kısmının
bulunmasından sonra netlik kazanacaktır. Bu yazıtın diğer yazıtlara bakılarak kırıldığının görülmesi iç veya dış düşmanlar

70 Bark; Eski Türkçede ev, konut ve mülk anlamına gelen sözcüktür. Eski Türk Kağanlarına ait olan yerler.