Page 161 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

Metropolit Dionysius’a ait olan Türk kökenli kemha kumaştan dikilmiş Ortodoks Rus kilise
giysisi (sakkos) örneğidir. Kemha kumaş XVI. yüzyılın sonu ile tarihlendirilmektedir. Mavi zemin
üzerine tahta oturan Hz. İsa ikonası, IC-XC NI-KA monogramı ve dört İncil yazarlarından Markos;
aslan, Luka; öküz, Matta; insan, Yuhanna; kuş sembolü ile Türk desenlerinden stilize gül goncaları,
nar, karanfil, küçük çiçek buketleri bir arada resmedilmiştir. Kumaş yüzeyindeki desenler kılaptan
iplik ile dokunmuştur. Aynı kompozisyon özelliğine sahip güvezi zemin üzerine farklı renk
birleşimleriyle dokunmuş benzer bir kumaş örneği daha bulunmaktadır (Fotoğraf 12c). Bunun
sebebi dinî takvimin farklı günlerinde, farklı renklerdeki kilise giysilerinin tercih edilmesi olarak
düşünülmektedir (Atasoy vd., 2001, 331).

Sonuç
Ortodoks kiliselerinde çoğunlukla görülen ikonalar Ortodoks Hristiyanlığını belirleyen en
önemli dini sembollerdir. Bu ikonalar genellikle Hz. İsa’yı, Hz. Meryem’i, havarileri, İncil
sahnelerini, azizlere ait efsane ve mucizeleri tasvir edecek şekilde genellikle ahşap paneller üzerine
resmedilmiştir. Hıristiyanları tasvirlere yönelten neden inandığı ilahi şahsiyetlerle bir manevi ilişki
kurabilmek, onlarla yakınlaşabilmek, maddi ve manevi ihtiyaçlarını onlara iletebilmek ve
karşılığında da onlardan gelecek mevhibeleri alabilmektir. Ahşap, maden, cam, mermer dışında
rahiplerin kaftanlarında kullanılan kumaşlarda da Hıristiyan ikonları resmedilmiştir.
Çağlar boyunca süregelen bir yaşam kültürünü, zevk ve inceliğini yansıtan Türk kumaşları
zengin desen ve üslup çeşitliliği ile Doğu ve orta Avrupa’nın beğenisini toplamıştır. Bu nedenle,
kiliselerini, evlerini süslemek ve dini tören elbiselerini yapmak için Türk kumaşlarını tercih
etmişlerdir. Osmanlı dokumacılar, devlet kontörlünde kumaş dokuyan atölyelerde saray ihtiyaçları
dışında ihracat amaçlı özel siparişlerde üretmişlerdir. Üretilen kumaşların yüzeyinde genellikle Türk
desenleri hakimken bazen de Hıristiyan ikonalarını ile birlikte yorumlanarak dokunmuştur.
Envanter kayıtlarında görülen bu özel sipariş kayıt bilgilerini çalışma kapsamında ele
alınan örnekler doğrular niteliktedir. Ortodoks kilise tekstillerine bakıldığında XVI- XVIII.
yüzyıllara ait çatma, kemha, seraser gibi kumaş örneklerinin, Rusya işlemesi ve İtalya’ya ait
kumaşlar ile birlikte kullanılarak dini giysilerin yapımında ve kilise süslemelerinde tercih edildiği
görülmüştür. Kumaşların üzerine Hz. Meryem, Hz. İsa, azize ikonları ile IC-XC NI KA monogramı
ve ΦΧ ΦΠ akronimilerinin işleme ve dokuma teknikleri ile yapıldığı görülmüştür.
Rus ve İtalyan kumaşları ile birleştirilerek kullanılan yerli kumaşlarının, 16., 17. yüzyıl
Osmanlı kemha, çizgili ipek, tafta ve çatma kumaş örnekleri olduğu görülmüştür. Söz konusu
örneklerin bitkisel, hayvansal ve geometrik desenli Osmanlı kumaşlarının iyi numuneleri olduğu
söylenebilir. Kumaşlar, geometrik geçmeler, gonca, lale, sümbül, karanfil, bahar dalı, çarkıfelek,
güneş, saz yaprağı, nar çiçeği, çintemani, rumi, tepelik motiflerinin şemse, yıldız formlarında veya
simetri ya da serbest kompozisyon düzenlemeleri bağlamında uygulanmış desenleri ile dikkat
çekmektedir. Kumaşların bazılarında süsleme ve resimler işleme, dikiş, yama olarak uygulanırken
bazılarında dokuma (örnek 8,9,10) olarak uygulanmıştır. Bu özellikler doğrultusunda kumaşların
bazılarının (örnek 8,9,10) doğrudan sipariş olarak veya hediye maksadıyla üretilmiş olduğunu
söylemek mümkündür. Diğer kumaşların ise hediye veya satın alma yoluyla elde edildiği ve
Hristiyanlıkla ilgili konuların sonradan birbirine eklenen kumaşların yüzeylerine işlendiği
(eklendiği) söylenebilir.

Kaynakça
Atasoy, N. Denny W.b., Mackie, L.W., Tezcan H. (2001) İpek: Osmanlı Dokuma Sanatı,
TEB İletişim ve Yayıncılık, İstanbul.
Başçı, A. (2014). İkonografi, İsa Peygamber ve Anadolu İkonografisi, Detay Yayıncılık,
Ankara, 185-225.s.
Bentchev, I. (2002). “Monogramme und Akronyme als Ikonenaufschriften”, Hermeneia/
Zeitschrift für ostkirchliche Kunst 3-4, 57-64.s.
https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb05/slavistik/institut/professuren/slavische-
kulturwissenschaft/daiber/Bentchev_Monogramme.pdf
Cömert, B. (2010). Mitoloji ve İkonografi, De ki Basım Yayım LTD., Ankara.
Dalsar, F. (1960). Bursa’da İpekçilik, İÜ Yayınları, İstanbul.
Gürsu, N. (1988). Türk Dokumacılık Sanatı Çağlar Boyu Desenler, Redhouse Yayınevi,
İstanbul.
Hapgood, I. F. (1922). Service Book of the Holy Orthodox-Catholic Apostolic Church,
Association Press, New York. https://archive.org/details/03510459.emory.edu/page/n33/mode/2up
Erişim Tarihi: 26.09.2023

125