Page 152 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

The illustrated textiles in the Kremlin Military Museum were presented in a table by determining
their raw material, color, technique and decoration features. In the first stage of the research, general
information about Orthodox church textiles was given. In the second stage, the usage areas, color,
decoration, composition and technical properties of the fabrics from the Ottoman Period in the
Kremlin Military Museum were discussed. In the third stage of the study, illustrated church textiles
from the Ottoman Period in the Kremlin Military Museum were evaluated under the title of
conclusion in terms of Turkish fabric art.
Key words: Kremlin Military Museum, Ottoman Period, Turkish fabric, Illustrated church
clothing

Giriş
Osmanlı devleti kuruluşundan itibaren merkeziyetçi bir yapı ile kurumsallaşmış ve bu
yapının etkileri Türk sanatına da yansımıştır. Sistemin getirdiği düzen ile Topkapı Sarayı’nda Saray
nakkaşhanesi kurulmuş ve değişik sanat dalları arasında üslup birliği sağlanmıştır. Bu sanat
dallarından saray kumaşları, Osmanlı İmparatorluğu’nun en önemli ihracat ürünlerinden birisi
olmuştur. Devlet hazinesine büyük gelir sağladığı için devlet kontrolü altında tutulmak için XVI.
yüzyıl ortasından itibaren İstanbul, Bursa’dan sonra ikinci dokuma merkezi haline gelmiştir (Gürsu,
1988,41-42). İstanbul Sarayı’ndaki 40 sanat bölüğünden oluşan Ehl-i Hiref örgütünde dokumacılar
(kemhabafan, nakşbendan- kemhabafan, kadifeciler, aba-yi bafan, simkesimkeşler) en kalabalık
sanat bölüğünü oluşturmuştur (Tezcan, 2017, 141-142). Sarayın kendi dokuma atölyesi dışında
zaman içerisinde saray mensuplarının idaresinde İstanbul’da yüzlerce dokuma atölyesi kurulmuştur
(Öz, 1946, 45).
Osmanlı sarayı içerisinde hiyerarşiye göre kumaşların kalitesi, motifi, rengi, kompozisyonu
değişiklik göstermektedir. Çift katlı dokuma tekniği ile dokunan zerbaft, seraser, kemha ve çatma,
kumaşlarda farklı statüleri temsil etmek için kullanılmıştır. Örneğin Padişah resmi törenlerde altın
ve gümüş ile daha sık kaliteli dokunmuş seraser kumaştan dikilmiş kaftan giyerken, cenaze, cülus,
saltanat kılıcı kuşanma törenlerinde gösterişten uzak kemha, çatma kumaştan dikilmiş kaftan
giymişlerdir (Bilgi, 2007, 12). İpekli kumaşlar cenaze, tahta çıkma, kılıç kuşanma, alaylar, cuma
selamlığı, yetişkinliğe geçiş gibi törenlerde önemli bir yer almıştır. Padişahlar tarafından büyüklük
ve ihtişamın bir ölçüsü olarak yabancı ülke sarayları arasında hediye değiş tokuşunda diplomatik bir
armağan olarak kullanılmıştır (Atasoy vd. 2001: 21- 31). Ayrıca vesika kayıtlarında yabancı
ülkelerden gelen değerli ürünler karşılığında para yerine hazineden kumaş verildiği ve yarışmalarda
en değerli ödüller arasında yer aldığı görülmektedir (Dalsar, 1960, 60; Esiner, 1982, 292). Böylelikle
farklı kültürler ile sanatsal alışverişlerin ticaret, savaşlarda alınan ganimetler, sarayın verdiği
hediyelik kumaşlar ile gerçekleştiği anlaşılmaktadır.
Osmanlı kumaşları Avrupa’da büyük beğeni bulmuş ve hem dini hem de sivil alanlarda
kullanılmıştır. Özellikle Doğu ve orta Avrupa’da kilise tekstillerinde Osmanlı ipeklilerinin çok
tercih edildiği görülmektedir. Bu nedenle Osmanlı döneminde yer alan bezeme kullanımları çeşitli
dinsel ve coğrafi şartlara göre değişlik göstermektedir. Bilindiği üzere Hıristiyanlık dininde Katolik,
Ortodoksluk ve Protestanlık olmak üzere üç büyük mezhep bulunmaktadır. Mezhepler arasındaki
farklılıklara bağlı olarak Osmanlı dönemine ait kumaş örneklerinin kullanımı da değişiklik
göstermektedir. Örneğin Katoliklerde kullanılan papaz cüppesi, kolsuz cüppe, tabut örtüsü ve çeşitli
kilise tekstillerinin tümünde klasik Osmanlı dokuma tekniği ve üslubu görülmektedir. Ortodokslarda
kullanılan kumaşlarda ise Türk desenleri ile birlikte kullanılan resimli eserlere rastlanmaktadır. Bu
farklılığın İstanbul’daki Baş Patrikhane (Fener Rum Patriği) ile Osmanlı dokuma atölyeleri
arasındaki bir ilişkiden etkilendiği düşünülmektedir. 1453 yılında İstanbul’un fethinden sonra Fatih
Sultan Mehmed’in Patriğinin görevine devam etmesine izin vermesi ile Osmanlı topraklarında
yaşayan Ortodoks Patrikliği kurumunun günümüze kadar gelmesine olanak sağlamıştır
(Atasoy,2001,178).
Osmanlı İmparatorluğu’nun yönetim sistemini benimseyen Patrikhane’de de Osmanlı
kumaşları kilisede giysilik ve süsleme amaçlı kullanılmaları dışında, hediye olarak da verildiği
görülmektedir. Ortodoks Patrikhanesi için İstanbul’daki dokuma atölyelerinde dokunan kumaşlarda
Hz. İsa, Hz.Meryem, Ortodoks haçları, İncil yazarlarının ikonları, melek figürleri standart bezeme
olarak kullanılmıştır. Kemha ve seraser kumaşlarında bu Ortodoks imgeleri bazen tek bazen de
Türk desenleri ile birlikte yorumlanarak dokunmuştur. Araştırma geleneksel Türk desenlerinin
Hristiyan dini malzemelerinde kullanılmış olması bakımından önemli görülmüştür. Çalışmanın
amacı Kremlin Askeri Müzesinde bulunan Osmanlı Dönemine ait resimli kilise tekstilleri Türk
kumaş sanatı ışığında incelemektir. Araştırma Kremlin Askeri Müzesinde bulunan Osmanlı
dönemine ait 10 resimli tekstil ürünü ile sınırlandırmıştır. Çalışmada tarama modeli yöntemi
kullanılmıştır. Kremlin Askeri Müzesinde bulunan resimli tekstilleri hammadde, renk, teknik ve

116