Page 320 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

Рекреациялық қызмет саласында екі негізгі категорияны ажыратуға болады,
олардың əрқайсысы əртүрлі детерминанттар жиынтығына байланысты. Бірінші санат
климаттық жағдайларға байланысты, олар минералды сулар мен емдік балшық көздерімен
бірге курорттық кешендерді құруға қолайлы жағдай жасайды. Екінші санат жоғарыда
аталған факторларға қосымша тарихи-мəдени элементтерді қамтиды. Қазақстанның
географиялық кеңістігінде бірнеше айқын рекреациялық аймақтар ерекшеленеді. Оларға
орманды-дала, орманды, таулы жəне теңіз жағалаулары жатады, онда жыл бойы жаппай
демалыс пен туризм, сондай-ақ емдік-оңалту курорттық қызметі жүзеге асырылады.
Теңіз жағалауындағы курорттардың климаттық жағдайларын бағалау осы нақты
жағдайларда оңалту мен рекреацияның əртүрлі нысандарының мүмкіндіктерін анықтауға
негізделген медициналық-биологиялық сараптаманы қажет етеді. Теңіз жағалауындағы
курорттардағы Климаттық-рекреациялық қызметтің негізгі түрлеріне аэротерапия (теңіз
ауасын ингаляциялау жəне ауа ванналары), талассотерапия (теңізге шомылу), гелиотерапия
(жалпы күн сəулесі жəне мамандандырылған түрлер), кинезотерапия жатады. Соңғысы
жағада серуендеу, жағажай спорты, белсенді жүзу, ескек есу жəне басқа да су спорттары
сияқты демалыс түрлерін қамтиды. Рекреациялық іс-шаралардың осы түрлерінің гибридті
комбинациясы жиі кездеседі, мысалы, жағажайда демалу кезінде адам аэро-гелио-талассо-
кинестетикалық əрекеттерді біріктіре алады. Жағалауда серуендеу аэрокинез немесе
аэрогелиокинез белсенділігінің мысалдары болып табылады жəне т. б.
Рекреациялық демалыс түрлеріне тəн барлық алуан түрлілік пен жіңішкеліктер
кезінде оларды қалыптасқан климаттық жағдайларға байланысты екі негізгі түрге бөлуге
болады.
Пассивті рекреациялық қызмет ретінде белгілі бірінші типке күн ванналарын
қабылдау жəне таза ауада тыныштық жағдайында серуендеу кіреді. Əдетте, олар жағажайда
өткізіледі жəне ауа райының сақталуын талап етеді. Белсенді демалыстың екінші түрі,
керісінше, серуендеу жəне спорттық ойындар сияқты қызмет түрлерін қамтиды. Бұл
демалыс түрлері пассивтен бірнеше параметрлер бойынша ерекшеленеді. Ең алдымен,
физикалық жүктеме жоғары жылу бөлуге əкеледі. Сонымен қатар, белсенді демалыспен
айналысатын адамдар, əдетте, жеңіл болса да, киім киген. Жоғары жылу өнiмдерi мен
киiммен жасырынудың үйлесiмi белсендi демалыс кезiнде ауаның неғұрлым төмен
температурасын пассивтiкпен салыстырғанда неғұрлым төзiмдi етедi. Демек, белсенді
демалысқа қойылатын метеорологиялық талаптар, əдетте, пассивке қарағанда талаптары аз
болады.
Туристік қызмет саласында қоршаған ортаның өзгеруінің болмауы айқын болады.
Қазiргi уақытта қоршаған ортаның жай-күйiн сақтау жəне жақсарту мəселелерi көптеген
ғылыми зерттеулерде елеулi орын алады. Туризмнің қоршаған ортаға əсері тікелей, жанама,
индукцияланған оң да, теріс аспектілердің спектрін қамтиды. Туризм бұрынғысынша
қоршаған ортаның динамикасымен тығыз байланысты, бiрақ туризмнiң дамуын ақылға
қонымды басқару жəне мұқият жоспарлау кезiнде жағымсыз əсердi жұмсартуға жəне бiр
мезгiлде оң нəтижелердi ұлғайтуға болады.
Өкінішке қарай, туризмнің келеңсіз салдары көбінесе жақсы жақтарынан асып
түседі. Бұл өзендердегі, теңіздердегі, көлдердегі су сапасының нашарлауы, қазба
отынындағы автомобильдердің жұмысы нəтижесінде ауа сапасының нашарлауы жəне түрлі
ойын-сауық орындары жасайтын есту кемістігі, туристердің басып кіруі нəтижесінде
тұрғылықты халық пен жабайы жануарлардың азаюы жəне вандализм актілері, оның ішінде
граффити нəтижесінде тарихи ескерткіштердің бүлінуі, жəне бұл экологиялық ахуалдың
салыстырмалы түрде шамалы нашарлауының мысалдары ғана.
Табиғи ортаға əсерін бағалау үшін түрлі алдын алу модельдер қабылданды. Кейбір
туристік дестинацияларда нормативтік-құқықтық реттеу əлсіз болып табылады, ал қоршаған
ортаны қорғау қызметтері іс жүзінде жоқ. Дегенмен, қоршаған ортаны қорғау жөнiндегi
нормативтiк базаның болмауы туризмдi дамыту траекториясын жоспарлауға кедергi
келтiрмеуге тиiс. Осы саладағы мамандар қоршаған ортаға əсер етудің жеке бағалауларын
жүргізуі тиіс. Қоршаған ортаны сақтау - болашақ залалды жоюмен салыстырғанда
неғұрлым қарапайым жəне экономикалық тиімді тəсіл екенін атап өту маңызды. Осылайша,
қоршаған ортаға əсерді мұқият ескере отырып, туризмді дамыту саясатын қабылдау барған
сайын өзекті болып келеді, өйткені əлемдік туристік қоғамдастық туризм мен қоршаған
ортаға ұқыпты қарым-қатынас арасындағы теңгерімге қол жеткізу қажеттігін барынша
түсінеді.

284