Page 351 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫНЫҢ ЭТНОМӘДЕНИЕТІНДЕГІ ОЮ-ӨРНЕК

1
Абишева О.Т .
Қораласбек А.Қ. 2

Аннотация
Мақалада түркі халықтарының ою-өрнек өнері Қазақстанның ажырамас мәдениеті
ретінде қарастырылады. Сәндік өнер дәстүрлі мәдениеттің ең мағыналы, эстетикалық бай түрі
болып табылады. Себебі ою-өрнекте халықтың дүниетанымы, әлемдік тәртіптің негізгі
тұжырымдамалары көрініс табады. Ою-өрнек өнерін салыстырмалы талдау процесінде (кесте
тігу мысалында) жеке және өзара байланыста жастарды патриоттық рухани тәрбиелеу ісінде
бірқатар тәрбиелік міндеттерді шешу үшін қолданылуы қажет өнертану, этнографиялық және
этномәдени ақпаратты анықтауға болады. Түркі халықтарының этномәдениетіндегі ою-өрнекті
салыстырмалы талдаудың өзектілігі мен маңыздылығы қарастырылады. Жеке өнер
туындыларының әмбебап тұжырымдамалары аясында біз қолданатын салыстырмалы
Әдістеменің ерекшеліктері қарастырылады. Түркі халықтарының мәдениетіндегі ою-өрнекті
салыстырмалы талдау Қазақстан өнер тарихындағы жаңа ерекшеліктерді анықтауға мүмкіндік
береді.
Түйінді сөздер: түріктер, салыстыру, талдау, ою - өрнек, мәдениет.

Кіріспе
Жаһандану әлемдік мәдениет үшін үлкен сынақ болды. Ол бүкіл әлемде адам мен
әлеуметтік дамуды қамтамасыз ететін осы "жұмсақ күштің" трансформациялық мүмкіндіктері
мен шығармашылық қабілеттерін сынады.
Әлемдік дамудың диалектикасы ұлттық мәдениеттердің қайта өрлеу құбылысын
тудырды. Үздіксіз саяси қарама-қайшылық пен әскери қақтығыстар жағдайында ұлттық мұраны
прогрессивті дамуға бағытталған мәдени инновациялармен синтездеу арқылы бірегейлікті,
сәйкестікті және прогресті қамтамасыз ететін ұлттық мәдениеттердің мәдени генезисінің рөлі
өте өсті. Қазақ ұлттық мәдениеті білім, ғылым, өнер және рухани мәдениеттің басқа да
салаларына әсер ететін осындай қайта өрлеу дәуірін бастан кешуде.
Қазақстан-140-тан астам халқы тұратын көпұлтты ел, олардың қатарына байырғы және
автохтонды халықтар кіреді.
Әр түрлі халықтардың мәдени байланыстары алуан түрлі және өмірдің барлық
салаларына енеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл екі этнос белгілі бір жолмен әсер етті және әлі
де бір-біріне әсер етеді.
Сәндік өнер-бұл дәстүрлі мәдениеттің ең мағыналы, эстетикалық бай түрі, онда
халықтың дүниетанымы, әлемдік тәртіптің негізгі тұжырымдамалары көрініс табады.
Сондықтан, осы өнердің көмегімен рухани бір ұлттың тарихын ғана емес, жалпы этникалық
қауымдастықты да ашуға болады.
Біздің зерттеуімізде ою-өрнек өнері олардың әрі қарай өзін-өзі анықтауында
қарастырылады; түркі халықтарының ою-өрнек өнері.
Сәндік өнердің ең жарқын көрінісі кесте тігу екені белгілі. Кесте Әр түрлі сәндік
мотивтерді бейнелейтін әйелдер қолөнерінің ең көне және танымал түрлерінің бірі
болғандықтан, ол күрделі құрылғыларды қажет етпейтіндіктен, матамен, жіппен және инемен
айналысты. Осының арқасында оны татар және чуваш халықтары жақсы көрді.
Археологиялық материалдар чуваштар мен татарлардың (қазан) мәдениеті мен өнерінің
біртұтастығын олардың шығу тегіне байланысты жеке ерекшеліктерін сақтай отырып, сондай-ақ
орта және Батыс Азияның, ежелгі Иран мен Қытайдың ауылшаруашылық халықтарымен
байланысын ашады. Бұл зерттеулер ғалымдарға осы халықтардың өнері олардың материалдық
мәдениетінің барлық көріністерінде көрініс тапты және жалпы қолданбалы сипатқа ие болды деп
айтуға негіз берді [Валеев, 1987, 45].
Қазіргі Қазақстандық гуманитарлық ғылымда көркем мұраның ұлттық ерекшелігін
зерделеу мәселелері аса өзекті мәселелер болып табылады. Бұл тұрғыда қазақ өнерінің
салыстырмалы талдау аспектілері қазақ өнерінің алдыңғы қатарына шығады, өйткені тек
салыстыру ғана қазақ өнерінің жалпы өркениеттік және бірегей ерекшеліктері мен қасиеттерін

1 Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Алматы, Қазақстан artbura@gmail.com,
2 Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Алматы, Қазақстан
koralasbekaktotyi@gmail.com

315