Page 353 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

Тарихи деректерге сүйенсек, киіздің алғашкы нұскалары кола дәуірінде адамдар тас
үйлерін тастап, жаңа коныска көшіп, көшпелі тұрмыс жағдайына көшкен кезде дүниеге
келген. Кола дәуіріндегі тас үйлердің нұскасы осы заманғы киіз үйлердің сырткы пішіні
сиякты дөңгелек, күмбезді болғандыктан, жарык төбеден түсіп тұрған. Киіз үйдің сырткы
түрі сол кола дәуіріндегі тас үйлерден алынған, жылдан жылға күрделеніп, практикалык
тұрғыдан байытылып, біздің заманға дейін келді.
Әрине, дүниежүзіндегі кез-келген ұлттың ата-баба мұрасын, халыктык колөнерді
сактау міндеті бар. Колөнерін атадан балаға жалғастыратын колөнершілер саны біртіндеп
азайып келеді. Халык колөнершілерінің кайталанбас өнер туындылары болашак ұрпакты
куантып, жаңа келбетке ие болып, өміршеңдігін арттыратынын атап өткен жөн.
Киіз оюлау өнерімен баска халыктардың да айналысканы белгілі. Туыс халыктар
арасында кездесетін киізді ою-өрнек тәсілдері Казакстан территориясының барлык
аймактарында кездеседі. Сондыктан киіз ою өнерлерін өнер деп атауға болады.
Казактың киіз өнері әлі де өз маңызын жойған жок. Әдемі безендірілген оюлар
текемет пен сырмактар ауылдык мен калалык үйлердің ішкі көріністеріне ерекше сән береді,
үй тұрмысында олардың беріктігі мен сымбаттылығымен жоғары бағаланады [Ысқаққызы,
2007, 156].
Киіз пайдалану максатына байланысты калың яки жұка, тығыз яки бос болып
басылады. Киіз үйдің сыртынан жабылған туырлык мен үздікті тығыз мен ұкыпты етіп
кысады, сондыктан түнгі суыкта жылу болмайды, шілденің аптабында ыстык болмайды, ал
жаңбырлы күндері су өтпейтіндей тығыз да шымыр етіліп ұкыпты басылады. Казак
колөнерінде киіздің кұрылыс материалы ретіндегі практикалык жағына ғана емес, оның
әдемілігіне де ерекше назар аударылды. Мысалы: дөдеге арналып жеке киіз колданылады.
Сонымен катар, киізден аяккаптар, түскиіз тігіп, дорба, шалкиіздің сан алуан түрлері
жасалады. Жіңішке басылған ак киізден түрлі бас киімдер мен сырткы киімдер тігілді.
Осы заттарды тұтыну сипаттамаларына байланысты киіз басу әдісінің процестері
өзгереді. Киіз басу әдісін өзгертетін киізге өрнек салу әдісі. Казір киіз басудың карапайым
тәсілі казакстанның әр түкпірінде әртүрлі. Оның үстіне оған салынатын көптеген ою-
өрнектер, оюлау деген өте көп.
Киіз сапасының мыкты болып, көңілден шығуына койдың жүні мен киіз бастыруға
арналған кой тұкымы ерекше орын алады. Киіз бастыруға алынған кой жүнінің талшыктары
мен оның сапасына койылатын талаптар туралы жеке токталса да артык емес.
Киіз басу өнерінде халык арасында кең таралғаны - текеметтің түрлерін басу,
сырмак ою кең тарады. Екінші жағынан, текемет-тұрмыстағы жылу ұстағыш киіз үйдің ішін
әсем кілемдермен, түрлі-түсті өрнектермен мен өрімдермен толыктыра отырып, оны
безендірді. Текеметті басу әдісінің негізгі ұзынырғасы бір болғанымен оның бетін әр түске
боялған жүнмен әшекейлеу әдісі әр елге тән белгілі бір жүйеге сәйкес жасалған.
Киіз басу, текемет ойыстыру жүнді сұрыптаудан басталады. Негізінен койдың
күзем жүні мен козы жүні көбінесе киізге колданылады. Осыған байланысты жүннің
түрлеріне кыскаша сипаттама берейік.
Киіз басу өнерінде халык арасында текеметтің түрлері, сырмак ою кең тарады.
Екінші жағынан, текемет-тұрмыстағы жылу ұстағыш киіз үйдің ішін әсем кілемдермен,
түрлі-түсті өрнектермен мен өрімдермен толыктыра отырып, оны безендірді. Текеметті басу
әдісінің негізгі ұзынырғасы бір болғанымен, оның бетін әр түске боялған жүнмен әшекейлеу
әдісі әр елге тән белгілі бір жүйеге сәйкес жасалған [Севрюкова, 2014, 84].
Киіз басу, текемет ойыстыру жүнді сұрыптаудан басталады. Негізінен койдың
күзем жүні мен козы жүні көбінесе киізге колданылады. Осыған байланысты жүннің
түрлеріне кыскаша сипаттама берейік.
Күн жылына койдың жабағы жүні, мамыражай болғанда кыркылады, сонымен
катар жазғытұрым кезде кыркылады. Жабағы жүнді кырку оның теріден толығымен
көтеріле бастаған сәтіне сәйкес келуі керек. Мәселе мынада, койдың терісінде жаңа түктер
өсе бастайды, бұл біріншіден, жүн кырку жұмысын жеңілдетеді, екіншіден, жануарлардың
терісінің закымдануын болдырмайды, үшіншіден, ысыраптың алдын алады.
Күз мезгілінде койдан күзем жүнін кыркылады. Тағы да, жергілікті жердегі ауа-
райын ескере отырып, кара суыкка малынбай, койды бірнеше рет тоғытып, жүн кепкен соң
бірнеше рет кыркылады.
Козы жүні - козының туған жылындағы алғашкы кыркылған жүн. Талшыктардың
сапасы нәзік, стандартты емес, күзен жүніне ұксас.
Текемет, киіз басу кезінде осы, киіз жұмысына колдануға болады.
Сырмақ. Сырмак сөзінің төркіні (этимологиясы) белгісіз. Десе де киізді кабаттап

317