Page 355 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

мен бас киімдерді жасауға кеңінен колдануға бәлкімдік берді. Мұкият жаксылап иленген
былғарыдан кымыз кұятын мес, торсык, түбек, кеселерге арналған тері каптар, белбеулер,
киімдер, торсалар, түбектер мен кеселер жасалды. Киіз үй керегесін байлап, безендіруге
арналған талшыксыз кілемдер, алаш, жел сымдары мен баска да бұйымдар жүннен
токылған.
Бұл өнімдердің барлығы тек маңызды заттар ғана емес, сонымен катар адамның
өмірін безендірген. Акыр соңында, шебер оларды жасай отырып, өзінің арманын,
кызығушылыктарын, сұлулыкты түсінуін білдіруге тырысты.
Бұрынғы әдет-ғұрыптар бүгін бізге жат емес. Мысалы, осы кезде көптеген сәндік
өнер шеберлері сыңар дөңгелекті күн белгісі ретінде, ал молшылыктың белгісі ретінде
кошкар мүйіз, кұс канат, аркар мүйіз мен т.б. Белгілерді жиі колданады. Осы орайда айта
кететін нәрсе, осы кыл калам иелері, біздің суретшілер казактың өзіндік ою-өрнек өнерінің
үлгілерін жетік білмесе, шынайы ұлттык өнер туындысын жасай алмайтындығын атап өткен
жөн.
Қазіргі заманғы өнертануда қазақ ою-өрнегін зерделеу проблемалары көп қырлы
сипатқа ие болатынын атап өтейік. Бұл жағдай белгілі бір факторларға байланысты. Мысалы:
- ою-өрнек термин ретінде бүгінде бірнеше түсіндірмеге ие;
- көрнекі безендіру ретінде ою-өрнек немесе ою-өрнек;
- дамудың ерекше форма түзуші құбылыс ретіндегі сәндік принципі [Элм, 1988, 244].
Әрине, өнердің аймақаралық байланыстарына арналған тақырып салыстыруға негізделген
әдіснамасы. Мұнда ою-өрнек принципі өнердің жекелеген түрлерінің әмбебаптығын
бейнелейтіні және өнердің аймақаралық байланыстарында іргетас ретінде қызмет ететіндігі
маңызды болып көрінеді. Этномәдениеттегі өнердің морфологиялық жүйесінің біртұтас
функционалды мазмұнын ескере отырып, ою-өрнектегі құрылымдық типологиялардың
мазмұнына ерекше назар аудару керек.
Салыстырмалы талдау әдістемесі әмбебаптылықпен, көпөлшемділікпен, белгілі бір
материалмен жұмыс жасаумен ерекшеленеді. Этномәдениеттің детерминанттарына әдіснамалық
сүйену салыстырмалы талдаудың қажетті және орынды негізі болып табылады. Этномәдениет
аясында Түркі көркемдік санасының макро жүйесінің элементтері қалыптасты.
Түркі халықтарының этномәдениетіндегі ою өрнектерді салыстырмалы талдау келесі
әдіснамалық параметрлер бойынша жүзеге асырылады:
1. Артефактілерді этномәдениетте қолданбалы маңызы бар заттар ретінде сипаттау.
Тұрмысты, құрылымды, материалдық мәдениетті қарастыру.
2. Артефактілердің эстетикалық әсерін зерттеу. Сәндік мәтіннің мазмұнына сипаттама.
3. Құрылымның ерекшеліктері ою-өрнекті дамытудың әмбебап әдістерінің бірлігі
ретінде. Түркі әлемінің этномәдениеттерін салыстырмалы талдаудың детерминанттары- қазақ ою
– өрнек өнерінің өзіндік ерекшеліктері, екінші жағынан түркі мәдениетінің құрамдас бөлігі
ретінде қазақ ою-өрнек өнерінің әмбебаптығы ашылады.
Түркі халықтарының этномәдени қалыптасуы процесінде жинақталған көркемдік
тәжірибе осы жүйенің рухани құндылықтарын бейнелейтін шығармашылық жүйенің пайда
болуына әкелді. Біздің ойымызша, қазақ ою-өрнегінің көркемдік ерекшеліктерін түркі әлемінің
этномәдениетіндегі ою-өрнектің типологиялық ерекшеліктерімен салыстырмалы-салыстырмалы
талдау ең оңтайлы болып табылады.
Әрине, түркі өңірі кең. Түркі кеңістігінде тұратын халықтардың мәдениеті бір-бірінен
көптеген жағынан ерекшеленеді. Сонымен бірге түркі көркемдік санасының белгілі бір жалпы
детерминанттары бар, онда генетикалық, байланыс және, сайып келгенде, типологиялық
байланыстар жалпыланған. Сонымен, этнопсихология этномәдениеттің құрамдас бөлігі ретінде
түркі кеңістігінде сана модельдерінің типологиясымен ерекшеленді деп айту жеткілікті [Иванов,
1963, 425].
Қорытынды
Түркі халықтарының мәдениетіндегі ою-өрнекті салыстырмалы зерттеу тарихтың жаңа
аспектілерін ашуға мүмкіндік береді. Осылайша, қауымдастық ерекшеліктерін зерттеу бір
жағынан түркі көркемөнер әлемінің генетикалық негіздерін көрсетеді, ал екінші жағынан, қазақ
бейнелеу өнерін түркі көркемөнер жүйесінің құрамдас бөліктерінің бірі ретінде дәлелдейді.
Осылайша, түркі халықтарының өнерін салыстырмалы талдау туыстық мәдениеттердің
ұқсастығын білдіреді. Біз этномәдениет туралы айтып отырғандықтан, генетикалық тұрғыдан
байланысты туыстық туралы айту керек.
Этномәдени деректерге сүйенудің орындылығы қазіргі түркі мәдениеттерінің айқын
жеке екендігіне байланысты. Мәдениеттің терең қабаттары жалпылық пен генетикалық өзара
тәуелділікті айқын көрсетеді.

319