Page 354 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

сыру, тігу яки төсеніш ретінде жерге сыра салу, сырғыта салу, сырып салу, сүйрете салу
сиякты мазмұннан туындады ма деген жорамалымыз да жок емес.
Көшпелі, жорыкты өмір талаптарына сай жабдыкталған сырмак деп аталатын
кілемшелер көбінесе бір таза киізден жасалады. Осыған байланысты олардың моделі,
өлшемі, тип-түсі, тіпті кандай кабатта, кай жерге койылады, төселетін жерін, жаткан жерге
нактыланып, ат койып айдар тағылған. Мысалы, үлкен сырмак, кіші сырмак, откиіз,
отсырмак, жамбас сырмак, төрткүл сырмак, былғары сырмак, тері сырмак, тері бөстек. Ал
сырткы түрі мен түсі бойынша - ак сырмак, кара сырмырмак, кара сырмырмак, кызыл
тырмырмак, сары сырмак, көк ала сырмак мен т.б.деп атала береді.
Кейде сән үшін аң мен мал терілерін сырмак ортасына тұтастай жапсырған яки тері
мен киізді біріне – бірін ойыстырған сырмактарда болады. Мұндай төсеніштер үшін жүні
берік, тез кыркылмайтын аң мен мал терілері пайдаланылады, жұмсак матадан жасалған
астар колданылады.
Киіз үй орталык мен Орта азияны мекендеген малшылар тайпаларының басты
панасы болды. Ол тез жығып, тігуге оңай, козғалуға ыңғайлы. Киіз үйдің пайда болуы кола
дәуірінен басталады. Киіз үйдің сырткы түрі байырғы дың, домбауылдарға ұксас, шеңбер
кабырғалы, төбесі күмбезді еске түсіреді.
Киіз үй сырткы киіз жабысына карай – «үзікті», «көтерме туырлыкты», сүйегінің
уык – ірілігіне орай – «алтын орда», «ак орда», «ак отау», «караша үй», «караша лашык»,
«абылайша», «ұранкар», «жолымүй» т.б.деп аталатын бірнеше түрге бөлінеді. Онң сүйегі
негізінен «казак» мен «калмак» деп аталатын екі түрлі үлгімен жасалады. Киіз үйлерді бір-
біріне жалғастыра тігу аркылы бірнеше бөлме етіп жасауға болады. Киіз үйдің негізгі
каңкасын (кереге, сыркырлауык, уык, шаңырак) сүйегі деп атайды. Киіз үйді тіккенде үй
сүйегі бір бірімен: бау баскұрлар (баскұр, кұр, таңғыш, шалма, белдеу-баулар) аркылы
біріктіріліп таңылады. Оның сыртынан ши «шым ши» яки «ак ши» тұтылып, киіз әбзелдер
(туырлык, үзік, түңдік, киіз есік) жабылады.
Киіз үйге лайыкталған ішкі жиһаз (әбдіре, жүкаяк, түс киіз, кілем т.б.) Төсеніш
(алаша, сырмак, текемет, бір салар т.б.), сондай-ак тұтыну заттары (аяккапя кесекап, тұлып,
коржын т.б.) Болады.
Току өнері - казак халкының ежелгі өнері, киім мен тұрмыстык заттардың негізі
болып табылады. Бұл тамаша өнер заман талабы тұрғысынан жалғасады, туыскан
халыктардың шығармашылығымен толыктырылады, байиды, күнделікті өмірмен бірге
дамиды, одан да әсерлі болады, адамдарды жылулыкка, әсемдікке, сұлулыкка толтырады.
Қолдану аясы.
Адамдардың өмір сүру жағдайларының үнемі өсуіне сәйкес олардың мәдени мен
күнделікті тілектері де өседі. Сондыктан әр тұлға заманауи сәнді ұстана отырып, оның
талғампаздығын, кайталанбас ерекше әсемдігін, даралығын ерекше атап өтуге тырысады.
Осыған байланысты бізге көмекке келген өнердің бірі - току. Токумен айналыскан тұлға
өзінің жеке басына кажет нәрсені жасау үшін ғана токымайды: осы токудағы түстер әлемінің
үйлесімділігі, сән мен стильдің алуан түрлілігі, токудың сан алуан әдістері оның талғамын,
шеберлігін дамытады, ойлау, көркемдік сезіну кабілеті. Соған карамастан орай току өнері,
баскалар сиякты, зерттеуді, ізденуді кажет етеді.
Току үшін таза жүн, макта, вискоза мен т.б. Синтетика, жүн мен синтетиканың
аралас иірілген жіптері колданылады. Сіз сондай-ак бұрын колданылған жіптерді тарауға
мен кайта пайдалануға болады. Балалардың киімдерінен, өрнекті блузкалардан, шарфтардан
мен т.б жеңіл бұйымдар көбінесе жіңішке жіптерден токылады.
Ою-өрнек. Біз өрнек өнерін ата-бабаларымыздың көркем шығармашылык өнері деп
кабылдаймыз. Латын тілінен аударғанда «ою-өрнек» дегенді білдіретін казактың ою мен
өрнектері біріктірілген. Мағынасы - сәндеу, әсемдік.
Ою белгілі бір затты ою, кесу, тігу, кию аркылы жасалады. Оюланған, кесілген,
тігілген, киылған ою-өрнектер біріктіріліп, кіріктіріледі, желімделеді мен безендіріледі,
әшекейлендіріледі, баска затка айналады. Ою-өрнек күнделікті өмірде үй жиһаздарын
безендіру үшін колданылады: өру, текемет, көрпе, сандык, кебежелер, сонымен катар киім,
кабырғалар. Осы бағытта бір бұйым жасамас бұрын ою-өрнектің түрлерін, ою-өрнектің
тарихын, ою-өрнектің мағынасын жаксы түсіну өте маңызды. Акыр соңында, сіз киім тігу
кезінде кандай ою-өрнек колданылатынын білуіңіз керек.
Халыктың тұрмысы мен күнделікті өмірінің ерекшеліктері көбіне кәсіптің мен
тұрмыстык колөнердің дамуымен аныкталады. Мал шаруашылығы халык колөнер
шеберлерінің жануарлардан алынатын өнімдерін: жүн мен тері, кажетті мен сәнді заттар:
оюланған киіз кілемдер, ыдыс салатын аяккаптар, сандык каптар, коржындар, аяк киімдер

318