Page 352 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

зерттеуге мүмкіндік береді.
Мақсаты.
Ою-өрнек саласындағы салыстырмалы зерттеулердің өзектілігі түркі тілдес
халықтардың ою - өрнектеріндегі типологиялық модельдер этномәдениеттің әртүрлі
деңгейлерінде пайда болатындығына негізделген. Бұл модельдерді салыстырмалы талдау түркі
әлемінің этномәдениетіндегі жалпы және әр түрлі сәндік өнерді анықтауға мүмкіндік береді.
ХҮІІІ-ХІХ ғасырларда ғылым мен білім әлі өркен жая коймаған казак жерінде
колөнері ұлттык дәстүр ала бастаған халкымыздың өнер тарихынан белгілі. Казак
колөнерінің түрі, сапасы, өрнегі, бояуының өмірге келуі көшпелі өмірмен тығыз
байланысты. Ашык түсті айшыкты текеметтер, кара ала сырмактар, кызылды-жасылды
түскиіздер, гүлді түкті кілемдер, кошкармүйіз, самаурынша, кұстаңдай, жапыракша өрнекті
терме алашалар мен токылған сандыккап, асадал, аяккап, кесекап яки шекпен, шапан сиякты
киім-кешектер тұрмыс кажеттілігінен туған.
Айта кетсек, жүннен иірілген жіп – жылу ұстағыштығымен, күннің көзін
өткізбейтіндігімен, бояу алғыштығымен жоғары бағаланған. Жүннен токылған киім
кыртыстанбайды әрі жеңіл келеді. Сондай-ак киіз үйдің жабдыктары, ішкі әшекейлері
түгелдей дерлік жүннен жасалған.
Жылуды сактау үшін киіз үйдің ішкі кабырғаларына іргетас төсеніш яки кілем
төселген. Ал кереге мен шаңырактың басында ою-өрнектермен, токылған
орамалдарментүкті баскұрлар мен желбаулармен безендірілген. Киіз, алаша, жерге
төселген. Күнделікті заттар - аяккап, коржын, дорба, кол сөмкелер, кесекап, мен т.б. Колдан
токылған [Маргулан, 1986, 22].
Елдегі кез-келген кәсіптің кас шебері болған. Ұрпактан-ұрпакка көрнекті
колөнершілер өз өнерлерін - кілемшелер мен киіз кілемшелерін, текеметке сан алуан ою-
өрнектерді ойып тұрып калдырды. Өнердің бұл мәңгілік өшпейтін түрі біздің өмірімізде осы
күнге дейін өз орнын алады. Жасыратыны жок, жеңіл өнеркәсіп өркендеген күндердің
өзінде колөнерге деген сұраныс аспаса азайған жок. Фабрикалык кілемдер, алаша,
синтетикалык кілемдер, сонымен катар киіз, текемет, сырмак, алаша кеңінен колданылады.
Түрлі-түсті мен жеңіл кілемдер, оюланған текеметтер, түскиіз, термелер мен такыр
кілемдері, оюлы термелер мен какпа алашалар әлі күнге дейін сәнде.
Колөнер - бұл халыктың өмірімен, тұрмыс-тіршілігімен бірге жетілдіріліп
отыратын өміршең өнер. Шеберлер жасаған колөнер бұйымдарын халык өмірінен бөліп
карау бәлкім емес. Өйткені, бұлар ел өмірін безендіріп, адамдарға рухани ләззат сыйлады.
Колөнерге салынған түрлі-түсті ою-өрнектерден тұлға әлемі мен табиғат арасындағы
байланысты, мызғымас бірлікті көруге болады. Шеберлер табиғаттың әсемдігін көркем
туындыларға айналдыра білді. Бұл жұмыста, баска туындылардағы сиякты, керемет
өрнектер естіледі. Колөнер әлемнің әр халкына тән, бұл ұлттык казына, ғасырлар мұрасы.
Осыған байланысты әр елдің, әр халыктың тарихи дамуы, тұрмысы, табиғатының
ерекшеліктері мен эстетикалык талғамына байланысты колөнер халык өмірінде өшпес із
калдырды.
Казак колөнерінің бүгіні мен болашағы туралы айтатын болсак, біз оның өткеніне
назар аудармай кете алмаймыз. Ұлттык өнердің калыптасуына көптеген ғасырларға
созылған көшпелі өмір үлкен әсер етті. Демек, күнделікті өмірге кажетті колөнер
бұйымдары пайдалану орнына колайлы сырткы пішінді тауып, әр шебердің талғамы мен
дизайнына тән ою-өрнектермен ойып жазылған.Ең алдымен, өнімнің беріктігі, өнімділігі
карастырылады, бірак олардың әртүрлілігі, әсемдікке табиғи үндестігі байкалады.
Колөнері адамзат дамуының кай сатысында болмасын коғаммен бірге дамиды, әр
дәуірде өзінің өшпес ізін калдырады, ал әлеуметтік көркемдік аспектісінде ол дәуір тынысы.
Ежелден бері казак колөнері өз халкының дәстүрлі көркем мұрасын сактап келеді. Бұған
археологиялык казба жұмыстары кезінде Казакстан аумағынан табылған заттар дәлел бола
алады. Халыктың ғасырлар бойы жинакталған тәжірибесі, даналығы мен талантын осы
өнімдерден байкауға болады.
Казак колөнерінде колданылатын негізгі шикізаттың бірі, ең бастысы жүн.
Материалды терең зерделеу, оның барлык кұпияларын, барлык бәлкімдіктерін аша білу -
колөнері үшін маңызды жәйт. Халык шеберлері материалдың табиғи касиеттеріне, сонымен
катар әсемдік пен сұлулыкка көңіл бөліп, оны күнделікті өмірде өңдеуге техникалык
тәсілдің тиімді мен колайлы жактарын карастырды. Әлі де маңызын жоғалтпаған осы
дәстүрлі үлгілерінің бірі – киіз басу [Оразбаева, 1970, 87].
Киіз өнері адамзат өмірінде ежелден белгілі. Бұл археологиялык казба жұмыстары
кезінде Алтай жеріндегі пазырык корғанынан табылған киізден жасалған бұйымдар.

316