Page 448 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

with there use method. At the same time, the use of traditional food sacks in clothing and home
textile designs will be explored in terms of fabric and pattern characteristics to suit today's fashion.
Keywords: Sack, Repurposing, Garment, Design, Turkish Culture

1. Giriş
Çuval genel olarak; Pamuk, kenevir veya sentetik iplikten dokunmuş büyük torba olarak
tanımlanmaktadır (TDK, 2023). Burada pamuk ve kenevir kadar yün, kıl ve jütün de önemli
hammaddeler olduğunu belirtmek gerekmektedir. Zira jütün başlıca kullanım alanı küçük halı
ve ambalajlama materyali olarak çuval yapımıdır (Gürcüm, 2013, 247). Günlük kullanım
içerisinde oldukça geniş bir alana sahip olan çuval, giysi, gıda gibi her türlü malzemenin
taşınmasında ve saklanmasında kullanılmaktadır. Çuvalın hammaddesi kullanım yerine göre
değişiklik göstermektedir. Çuvallarda genel olarak jüt ve pamuk kullanıldığı görülmektedir. Jüt
ipliğinden dokunmuş kumaşlar için “çuval bezi” terimi kullanılırken, pamuk ipliğinden dokunan
çuvallar için “çuval kumaşı” teriminin kullanıldığı görülmektedir.
Her kültürde geniş bir kullanım alanına sahip olan çuval, Türk kültüründe de önemli bir
yere sahiptir. Bahattin Ögel (1985, 300), kelimenin kökeni ve kullanımı ile ilgili olarak net bir
bilginin verilemediğini belirtmektedir. Bunun yanı sıra Ögel’in (1985, 301) “dağar ve tağar”
başlığı altında verdiği bilgi oldukça önemlidir. “Dagar ve çuval bezi” de Kutadgu Bilig içinde,
yine tagar sözü ile birlikte anılıyordu. “Tagar ton”, “çuval bezinden yapılmış elbise” karşılığı
olarak geçiyordu” ifadesi yer almaktadır. Bu bilgiler ışığında kültürümüzde, çuval bezinin giysi
üretiminde kullanılmasının oldukça eski bir tarihe dayandığı görülmektedir. Burada aslında
yapılan uygulamanın sürdürülebilirlik bağlamında ortaya çıkan “yeniden amaçlandırma”
yöntemine verilebilecek en erken örneklerden biri olduğu söylenebilir.
Araştırmanın odak noktasında yer alan çuvalların ürün yaşam döngüsünü doldurması
sebebiyle kullanım işlevi sona ermekte ve kişilerin depolama alanlarında atıl olarak
bekletilmektedir. Atma ve saklama arasında bekletilen bu çuvalların, yeniden amaçlandırma
yöntemi ile kullanım işlevinin devam ettirilmesi bu çalışmanın temel amacını oluşturmaktadır.
Aynı zamanda geleneksel gıda çuvallarının kumaş ve desen özellikleri bakımından günümüz
modasına uygun giysi ve ev tekstil tasarımlarında kullanılması da çalışmanın bir diğer amacıdır.
Araştırma, çuval ve çuval bezinden üretilen giysi tasarımı ve üretimi ile ilgili bilgilerle
sınırlandırılmıştır. Çalışmanın metodolojisi nitel araştırma, gözlem ve pratik temelli tasarım
araştırması yöntemine dayanmaktadır. Araştırmada kavramsal çerçeve için konu ile ilgili literatür
taraması yapılarak çalışmada tanımlar ve açıklamalar yapılmıştır. Çuvalların Türk kültüründeki
özellikle Yörüklerdeki kullanım alanları ve çeşitleri ile ilgili literatür taraması yapılarak, gıda
çuvalları üzerinden tasarımların yapılmasına karar verilmiştir. Bu kapsamda geleneksel gıda
çuvallarını, firmaların ne şekilde temin ettiği ve arz taleple ilgili mevcut durumu tespit edebilmek
amacı ile Antalya Kaleiçin’de yer alan Lidya Carpet Kilim, Yörük Halı, Orient Basar, Hicret El
Sanatları ve Best Halı firmaları ziyaret edilmiştir. Yörük Halı’da üç adet ala çuval ile Best Halı’da
12 adet gıda çuvalı tespit edilmiştir.
2.Kavramsal Çerçeve
Çuvalların, Türklerin göçebe yaşam tarzının bir getirisi hatta zorunluluğu olarak eşya ve
gıda taşımak ve depolamak amacı ile yaygın bir şekilde kullanıldığı bilinmektedir. Öyle ki
çuvalların evlenme çağındaki genç kızların çeyizlerinin önemli bir parçası olduğu da
bilinmektedir. Başlangıçta çeyiz taşımasında kullanılan çuvalların sonrasında evlerinde yine eşya
ve gıda depolamada ve taşımada kullanıldığı görülmektedir. Bu açıdan bakıldığında çuvalların
maddi kültür ögesi olarak sahip olduğu bir misyonu da vardır. Türk kültüründe kullanılan çuvallar
incelendiğinde, dokumada yer alan renk, desen ve kompozisyon özelliklerinin bağlı oldukları
aşiretlere ait izler de taşıdıkları belirtilmektedir. Göç esnasında hayvanın üzerinden yol kenarına
düşen çuvalların, diğer aşiretler tarafından bulunduğunda kime ait olduğuna dair bilgiler taşıyacak
kadar karakteristik özelliklere sahip oldukları belirtilmektedir (Bandsma ve Brandt, 1995, 14).
Çuvallara kullanım alanına ve yöreye göre farklı isimler verilmektedir (Aydın, 2010,
2011; Eraslan ve Atalayer, 2013; Ölmez ve Etikan, 2014; Soysaldı, 2022). Giysi taşıma ve

412