Page 576 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

қатынас орнатуға қабілетті болмаса, мүмкін болмас еді. Қала ортасының маңызды сапасы
оның ашықтығы, мәдениеттің жаңа элементтерін, жаңа қатынастарды дамытуға
ынталандыру қабілеті болып табылады.
Әлеуметтік жоспардағы қала ортасының әртүрлілігі жеке тұлғаның еркіндігін
жүзеге асырудың маңызды шарты, оның қалалық мәдениеттің кез келген құндылықтарына
әлеуетті қатыстылығы болып табылады. Әртүрліліктің жағымды рөлі психологиялық
әсерде қызметтің кез келген түрін, қарым – қатынас нысанын, индивидтің мүдделерін
жүзеге асыру саласын таңдау мүмкіндігі болып табылады. Қаладағы кеңістіктік
айырмашылықтардың өздері адамды үнемі ынталандырады,оны неғұрлым тиімді, неғұрлым
шығармашылық қызмет түрлеріне тарту жолдарын іздестіруге итермелейді. Бұл ұтқырлық
қарапайым қозғалысқа қарағанда (кеңістікте орын ауыстыру) әлдеқайда кең және тереңірек,
ол қоғамның мәдениеті мен өмірінде туындайтын өзгерістерді, инновацияларды
ассимиляциялау қабілетін білдіреді. Адам үшін оның сапасын өзгертуге және жақсартуға
бағытталған неғұрлым жоғары қажеттіліктерге сәйкес қалалық ортаны қайта
ұйымдастыруға ұмтылу қажет. Күнделікті қала өміріндегі адамдардың іс – әрекеттері мен
мінез – құлықтары, олардың аудандар арасындағы қозғалуы, қала ортасының түрлі
нүктелері мен тораптарымен байланысы, қандай да бір қызмет түрлерін таңдау және
кеңістіктік іске асыру қала тұрғындарының қай аудандарда тұратынына, осы аудандар
қандай ортаға жататынына, олардың бір – бірімен қалай байланысты екендігіне байланысты
(URL: http://www. activestudy. Info, электронный ресурс).
Қаланың техногенді ортасы. Қаладағы өмірдің жағымсыз жағы қоршаған адамның
табиғи орта сапасының төмендігі (су, ауа, топырақ), оның физикалық қасиеттерінің өзгеруі,
химиялық және биологиялық ластаушы заттармен қанығуы болып табылады. Қалалық
ортаның бұл ластанушылары антропогендік пайда болған техногендік факторларға жатады.
Физикалық табиғатты ластау көздеріне электр тұрмыстық аспаптардың, өнеркәсіптік
қондырғылардың, қалалық электр көлігінің жұмысы кезінде туындайтын автокөлік,
ұшақтар, әртүрлі жиіліктегі электромагниттік сәулелер жатады.
Қалалық ортаның химиялық ластану көздері өнеркәсіптік шығарындылар,
автомобильдердің пайдаланылған газдары, тұрмыстық химия өнімдері (мысалы, әртүрлі
полимерлік материалдар, детергенттер, жәндіктер мен кеміргіштермен күресу құралдары)
болып табылады. Қатты қалдықтар (тұрмыстық, өнеркәсіптік, құрылыс) ерекше қалалық
ластаушылар болып табылады. Биологиялық ластаушы заттарға антибиотиктер,
саңырауқұлақтар – продуценттер, жем ашытқылары, құрама жем, ферментативтік
препараттар, биостимуляторлар және биохимиялық өнеркәсіптің, биотехнологияның шығу
тегі міндетті басқа да заттар жатады.
Ауылдық жерлермен салыстырғанда қалалық табиғи ортаның төмен сапасы қала
тұрғындары денсаулығының нашарлауына себеп болып табылады. Дүниежүзілік
денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша, қалаларда онкологиялық аурулардың
70 – 90% қоршаған ортада адам ағзасына зиянды химиялық қосылыстардың болуына
байланысты. Табиғи ортаның (ауаның, судың, топырақтың, өсімдік жамылғысының,
жануарлар дүниесінің) рұқсат етілген ластануы мен бұзылуының шектерін анықтау, яғни
адамның табиғи ортаға рұқсат етілген араласуы туралы проблеманы әзірлеу ең
маңыздысының бірі болып табылады. Ластанудың ғылыми негізделген деңгейлері қазіргі
өмір сүретін ғана емес, сонымен қатар болашақ ұрпақтың денсаулығы үшін қоршаған
ортаның қауіпсіздігіне толық кепілдік беруі тиіс. Қалалар атмосферасын ластаудан басқа
аумақтың табиғи ресурстарының өнеркәсіптік экспансиясының үлкен проблемасы бар.
Өнеркәсіптік кешендер қоршаған табиғи ортаның ресурстарын, атап айтқанда атмосфералар
мен гидрофераларды кеңінен пайдаланатынын ескеру қажет. Тіпті жақсы
көгалдандырылған өнеркәсіптік орталықтар өз аумағында бар өсімдіктің есебінен
тұтынатынға қарағанда оттегіден жүздеген есе аз өндіреді. Ал мұндай қалалардың су
жинау бассейндері алаң бойынша мыңдаған есе көп. Қалалардың тіршілік әрекетінің осы
процестерін жете бағаламау қандай да бір өткір әлеуметтік – экономикалық
проблемалардың туындауына әкеп соғады. Ірі қалада энергия мен заттар алмасудың жаңа
Биогеохимиялық процестерімен тіршілік етудің өзіндік табиғи – техногендік жүйесі
қалыптасады. Олар көбінесе қалалық ортаның сапасын анықтайды. Осының бәрін ескере
отырып, экологтар – урбанистер Әлеуметтік және экономикалық көрсеткіштермен қатар
күрделі және көпфункционалды қалалық жүйені жоспарлау мен басқарудың әдіснамалық
аппаратына үшінші жетекші көрсеткіш – экологиялық – ресурстық көрсеткішті енгізуді
ұсынады (Сычева А.В., 2016, С. 86 – 87).

540