Page 404 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

ҰЛЫ ДАЛА ЖЫРАУЛАРЫНЫҢ ДҮНИЕТАНЫМЫНДАҒЫ
ЖЕР ҰЙЫҚ ЖӘНЕ ЖІДЕЛІ БАЙСЫН ДИСКУРСТЫҢ
КОННОТАЦИЯСЫ

1
Ғайни Мұхтарова
2
философия ғылымдарының кандидаты

Аннотация. Бақыт деген не? Оны қайдан іздеу керек? Бұл сұрақтар барлық
адамдарды алаңдатты уақыт, оларды батырлық әрекеттерге, керемет саяхаттарға және
фантастикалық фантастика. Бақыт шынайы нәрсе сияқты көрінді, қол жетімді және оны табу
үшін тек күш салу керек болды. Адамдар олар бақыттың бар екеніне сенді және оны
жекелендірді, оны оны әртүрлі тәсілдермен ұсыну. Адамдар бақыт Құдайдың сыйы деп
ойлады көктен әділ және таңдалған адамдарға көнеді өйткені халық өзін елестетеді
Кілт сөздер: жер ұйық, жіделі байсын, бақыт, жырау, аңыз, дүние, бақыт, мәнгілік,
өмір.
Кіріспе. Әр халықтың аңыздары мен салт-дәстүрлері мындаған ғасырларды
қамтитын адамзаттың тарихи жадындағы терең қабаттарының бірі. Адамзаттың уақыт пен
кеңістік ғажайып мекен мен мәңгілік өмір іздеуінің негізінде қалыптасқан аңыздардың бірі –
Қорқыт Ата мен Асан Қайғы туралы аңыздар.
Қорқыт ата туралы аңыз түркі қыпшақтарына (қазақтар, қарақалпақтар), сонымен
қатар оңтүстік оғыз тармағы: түрікмендер, әзірбайжандар және түріктердің ортақ мұрасы
болып табылады.
Зерттеу мақсаты. Мақалада екі дала данышпан абыздары Асан Қайғы мен Қорқыт
ата туралы аңыздардың тарихи-философиялық талдауы. Ғажайып Жерұйық мекен туралы
мифті тұрақтылықтың өзіндік үлгісі, тыныштық, әлемді, тәртіпті өзгерту мүмкіндігі. Қазақ
дүниетанымында жерұйык немесе жиделі байсын жер идеясы мекен дер халықтық утопия
болғанымен, ең алдымен жердің утопиясы болды. Мұндай елдерді географиялық картадан
кездестіру мүмкін емес. Дала ойшылдары мұндай елде тәртіп пен кемел бейбітшілік болуы
мүмкін деп есептеген.
Уәде етілген жер туралы аңыздарды жаңа руханиландыру терең қабылдамаушылық
пен наразылықты тудырған шындықтан туындайды.
Драмаға толы Асан Қайғы аңызында Қазақ хандығының өмірі бейнеленіп, халықтың
әлеуметтік өмірді жақсарту туралы арман-мақсаттары бейнеленген.
Қазақ мемлекеті үшін XVII-XVIII ғасырлар аралығында аса күрделі геосаяси жағдай
қалыптасты. Солтүстік пен шығыстан жоңғар-ойрат, батыстан қалмақтар мен башқұрттар,
сондай-ақ орал казактары шабуыл жасады. Оңтүстіктен бұқарлар мен қоқандықтар бірқатар
жазалау жорықтарын жасады. Ал XVIII ғасырдың 1725 жылға қарай Түркістан мен Арал
теңізінің арасындағы шағын ғана аумақта бір кездері күшті және кең ауқымды Қазақ хандығы
орналасты. Бұл шын мәнінде ұлттық тарихтағы трагедия болды.
Қазақ даласындағы шындықты, рухани-адамгершілік бағдарларды көрсетуде
жыраулар мен ақындар шығармашылығының маңызы зор.
Жырау қоғамның идеалды образдарын жасаған. «Жиделі байсын», «Жер ұйық» атты
бақытты, құнарлы жерлерді іздеу дүниенің «жалған дүние» философиясы ұғымдарымен
байланысты.
Осы уақыт аралығында құтты жерді белсенді іздеудің негізі «өмір мен болмыстың
бірлігіне» қол жеткізу идеясы, адам мен қоғам өмірі үшін Жалпы қазақ даласында осы қиын
кезеңде қалай құрылып, орындалуы керек еді.
Материалдар және әдістері. Мақалада шет елдік және отандық зерттеушілерінің
еңбектерінің нәтижелерін пайдалана отырып талдау жасалады. Мақала жазу кезінде жалпы
ғылыми және тарихи-философиялық әдістер қолданылды. Зерттеу объектісі ретінде болып
жатқан процестердің көп аспектілілігі мен күрделілігі бір тәсіл ретінде анықталды пәнаралық
тәсіл. Осы зерттеу әдістері мен құралдарының барлығы Зерттеудің мақсаты мен
міндеттерінен туындайтын бірыңғай әдістемелік бағдарламамен біріктірілген.

1 философия ғылымдарының кандидаты, Көркем өнер факультетінің деканы, профессор Асель
ДАДЫРОВА,
2 Доцент, Қазақ ұлттық өнер университеті (Астана қ. Қазақстан)

368