Page 406 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

қастерлеу шамандықпен тығыз байланысты болды. Ол бақсылардың (бақсылардың)
қамқоршысы болып саналды, олар оны жиі салт-жораларында көмекке шақырады.
Қорқыттың өзі шығарған күйді көп бақсылар орындады» [7].
Қорқыт ата туралы IX ғасырдағы аты аңызға айналған түркі жыршысы және сазгері
ретінде баяндалатын аңыз түркі халықтарының жазба эпикалық ескерткіші «Қорқыт
кітабында» («Қорқыт ата кітабы») сақталған.
Аңызда Қорқыт жас кезінен-ақ адам өмірінің өткіншілігі туралы оймен келісе алмай,
еріксіз өліммен күресуге бел буды дейді. Ол «қобыз» аспабын жасап, ойнай бастады, болмыс
туралы ой-пікірлерін музыкасына салады. Ол өзінің өлмейтіндігін өнер қызметінде тапты.
Көшпелілер мәдениеті әрқашан қозғалыс пен динамикамен байланысты болды.
А.Вебер жазғандай: «Орталық Азиядан Қытайға, Үндістанға, Батыс елдеріне жеткен
көшпелі халықтардың шапқыншылығы (ежелгі ұлы мәдениеттер жылқыны пайдалануды
олардан алған, үш салада да... ұқсас салдарлар әкелді. Олар ежелгі дәуірдегі ұлы
мәдениеттердің мемлекеттерін бағындырды «Қауіпті кәсіпорындар мен апаттар болмыстың
нәзіктігін түсінуге көмектесті; олар үстем нәсіл ретінде әлемге эпоста көрініс тапқан
қаһармандық және трагедиялық сананы әкелді,сондықтан «тарих осы екі күштің –
матриархат мәдениеті, ежелгі, тұрақты, байланысқан, оянбаған мәдениет пен көшпелі
халықтардың жаңа динамикалық, азаттық мәдениеті, оның тенденциясын сезінетін күреске
айналады» [4].
Уәде етілген жер «Жер ұйық» немесе «Жиделі байсын» идеясы толығымен
орындалатын мақсат ретінде көрінеді. Жыраулар халқына құтты мекен тауып, сол арманын
орындау үшін «уәде етілген жерді» іздеуге аттанады. Қазақ халқының жыраулары мінсіз
мемлекет пен қоғамды өздері үшін ойлап таппайды, олар не Қазақ хандығында қалыптасқан
тәртіпті өзгертуге тырысады, не қазақ мемлекетінің тұрмыс-тіршілігіне сай келмей, қазіргі
заманды сынады. жағдай немесе олар «Жиделі Байсынды» мемлекеттен тыс жерден табуға
әрекеттенуде.
Дала ойшылдары өз шығармаларында, толғау толғауларында дәріптейтін дүние
қоғамдық даму заңдылықтарының барлық талаптарына жауап беретініне шын жүректен
сенеді.
Халықтың аянышты кедейлігі мен хандар мен олардың төңірегіндегі ысырапшылдық
сән-салтанатының үйлесуі, жырау тұрғысынан, өкінішке тұрарлық. Жырауларға қарағанда,
қиссашылар өз жырлары мен армандарында жоқшылық, күйреу, соғыс болмайтын дүниені
жасайды, сонымен қатар бұл дүниеде өмір сүріп жатқан адамдарға лайықты әділеттілік
орнайды.
Қазақ хандығы тұсында бұл қазіргі жырау болған жүйеге, қоғамға сын екенін атап
өткім келеді.
Асан Қайғы қазақ қоғамының дағдарысты жағдайын ашық айтып, жаңа, жарасымды
дүние іздеуге талпыныс жасады. Дала ойшылы үшін әділ де берекелі қоғамды жүзеге асыру
бостандық, тәуелсіздік, толық бақыт мәселесіне айналды.
Қазақ жыраулары байлардың озбырлығынан да, аумақтық талаптардан да
ауыртпалықсыз басқа, баламалы қоғамның үлгісін жасайды, сондықтан да олардың сөз
саптауларында заман талабы айқын аңғарылады деп айта аламыз. Жыраулардың белсенді
қойылымдары қоғамға, билеуші топтың саясатына ықпал ету, кемел мемлекет жобасын
жүзеге асыру әрекетін көздеді.
Мұхтар Әуезов өз зерттеулерінде Асан Қайғы туралы: «Бұл аңыздарда сөз болатын
жер жұмағын іздеу терең әлеуметтік мотивті білдіреді. Бұл жаңа өмір құруға ұмтылған
қазақтың ежелден келе жатқан арманы. Қазақ халқы өзінің бүкіл тарихи даму жолында
зорлық-зомбылық пен зұлымдыққа қарсы күрестің символы ретінде Асан есімін қасиетті
түрде қастерлеген. Сондықтан халықтың ащы тағдырын жырлаған ақындар ең алдымен оны
еске алды» [5].
Ел тағдыры үшін жауапкершілік Тоқай үйінің екіге жарылған барлық мүшелері –
Теміридтердің, соның ішінде қарапайым халықтың өкілі Асанның иығына да ауыр тиді. Асан
Жәнібек ханнан жаңа жер іздеуді өтінеді де, оған ренішпен айтады:
Тіл алсаң, қоныс іздеп көр
Желмая мініп, жер шалсам,
Тапқан жерге ел көшір.
Мұны неге білмейсің? [6].
Ты послушайся и поди поищи стоянку.
А если я сяду на Желмаю и буду искать землю,
Да найду ее, ты переправь народ оттуда.

370