Page 405 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

Осы аласапыран кезеңде Қазақ хандығының қазақ жырауы Асан Қайғының халық
үшін қолайлы жерлерді белсенді түрде іздеуі заңдылық еді. Қазақ жырауларын іздестірудегі
басты мақсат – жоқшылықты, зұлымдық, соғыстар әлемін жеңіп, билеуші мен халық
арасында қақтығыс болмайтын, барлық мекендейтін адамдар үшін әділеттілік орнайтын
әділдік пен ізгілік әлемін орнату». Жиделі Байсын» немесе «Жер уюк».
Асан Қайғы туралы ежелгі аңыздың сюжеті бойынша данышпан бүкіл өмірін уәде
етілген «Жер ұйық» жерін іздеумен өткізген.
Желмаяның түйесінде отырған Асан Қайғы төрт түп жаққа аттанды. Ол жер бетінде
адамдар жүз жылға дейін өмір сүретін, жау шапқыншылығынан адамдарға қауіп
төндірмейтін, ашаршылық болмайтын ғажайып жер «Жер уық» бар деп есептеді.
Сипаттамаға қарағанда, бұл жұмақта көптеген көлдер мен өзендер, қалың шөпті
жайлаулар көп болған, онда мал жылына екі рет төл төлдейді. Осы жерді тауып, халқын сол
жаққа көшірсем, мұң мен мұқтаждық білмейтін жер болса екен деп армандады.
Сипаттамаға қарағанда, бұл жұмақта көптеген көлдер мен өзендер, қалың шөпті
жайлаулар көп болған, онда мал жылына екі рет төл төлдейді. Осы жерді тауып, халқын сол
жаққа көшірсем, мұң мен мұқтаждық білмейтін жер болса екен деп армандады. қой үстіне
бозторғай жұмыртқалаған заман туады
Бақыттың, тыныштық пен бейбітшіліктің символы қойдың артына ұя салған
қарақұйрық бейнесі болды.
Жылдар өтті, бірақ ол «Жер ұйық» қазынасын таппады. Ел-жұртқа бақыт сыйлауды
армандаған Асан Қайғы Ұлытаудың басына мұңмен оралып, оның шыңында өледі. Басқа
нұсқа бойынша: Асан Қайғы уәде етілген жерді тапты, бірақ халық ауыр сынақтарға төтеп
бере алмай, Жер ұйығына жете алмай қалады.
Тағы бір айта кететін жайт, қазақ ауыз әдебиетінде Жер уық сияқты жер ұйыған жер
туралы аңыздар ғана емес, Барса – Келмес сияқты қолайсыз жерлер туралы да аңыз-әңгімелер
болған. «Барса - Келмес» сөзбе-сөз аударғанда «бару және оралмау», яғни баруға болмайтын
жер және бұл аймақтың мистикалық, қорқынышты аурасы бар.
Аңыздар мен дәстүрлер бойынша Асан Қайғы Қытайды, Қашқарды, Қоқанды,
Хиуаны, Бұхараны аралап, орыстарға барады, тіпті өз маршрутына Каспий теңізі жағалауы
мен Жайық өзенін, яғни өзіне жақсы таныс аймақтарды қосады. Зерттеуші Қ.Толысбай былай
дейді: «Асан Қайғы Шу өзеніне жеткенде: «Бұл өзеннің жағасы батпақты, қамыс өскен,
жолбарыстар аңдыған. Мұнда балалар жаман судан ауырады. Мұндағы пышақ қашанда
қынынан шықпайды, ал әйелдер бұл жерде әрқашан шетелдік тұтқынға түскен жау болады».
Қаратау туралы Асан: «Ал мына жер жаман, көкектен басқа құс жоқ, шөптің иісінен
басқа иіс жоқ... мұнда жылқы бес жылда, жылқышы 25те қартаяды. Қаратау ғана жақсы.
жазғы лагерь ретінде, бірақ қыста Сыр (Сырдария) жағасында қоныс аударуға тура келеді.
Сіз бұл жерде жыл бойы өмір сүре алмайсыз». Сырдарияны көрген Асан: «Жоғарғы жағы
бай, бірақ жер аз. Екі ауылдан артық орналасуға болмайды» [1].
Ақыры Асан Жиделі Байсынға барды. Ол жақтан қайтып келе жатқан ағайын-
туыстарына былай дейді: «Атқа ұрыс-керіссіз, ұрыс-керіссіз мінетін, малын ұры ұрлап,
қасқыр соймайтын, баспанасыз қалмайтын көшпелілерді таптым. Мына жерге барайық, жету
үшін үш жыл бойы қойға қошқарды, түйеге түйені, сиырға өгізді жолатпай (ұсақ, буаз, буаз
жатыр алыс көшіп-қонуға шыдай алмады). Бұл аймақта күн жылы. Біз онда бөлінбей
(бөлінбей) өмір сүреміз» [2].
Асан Қайғы дүниенің түкпір-түкпірін аралап, бірақ өмірден асқан жақсы өмірді, адам
баласы уайымсыз, мұқтаждықсыз өмір сүретін немесе адам өлімнен қашатын жақсы жерді
таба алмаған – олар өмір мен өлімнің өзара байланысы мен тұтастығы туралы шындықты
айтады. ғаламның.
Бұл аңыздағы өте маңызды фактор – бұл жолдағы қиындықтарды жеңу арқылы
шындықты іздеу сюжеті. Мұндағы «жол» ұғымында тек жолда жүру бейнесі ғана емес, «өмір
жолы» деген кең философиялық мағына бар.
Қазақ мәдениеттанушы ғалым Қ.Нұрланова айтқандай, «Жол – баратын жер,
жақсылық пен жамандыққа балама жол немесе қандай да бір түпкілікті іс жүзіндегі
мақсаттың тұлғасы, яки бата ретіндегі жол» [3].
Қазақтар «жолың ашық болсын», «ақжол» (нұрлы жол) тіркестерін жиі қолданады,
бұл тек ақ жол тілеу ғана емес, өмір бойы әр түрлі жақсылық тілеу дегенді білдіреді.
«Мұсылман әулиелерінің қатарына кірген пұтқа табынушы кейіпкерлердің ішінде
қазақтар өздерінің мұсылмандыққа дейінгі ерекшеліктерін барынша айқын сақтаған Қорқыт
(Хорқыт) – мифтік алғашқы бақсы, күйші және әнші, садақ аспабы қобызды жасаушы. Оған
жатқызылған бейіт Сырдарияның жағасында орналасқан. Қазақтар арасында Қорқұтты

369