Page 407 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

Как же ты не знаешь этого?
Жыраулар, дана тәлімгерлер поэзиясы даланы кезген тайпалар шығармашылығының
ерте архетиптік формаларына дейін созылады. Сондықтан да «Жиделі Байсын» деген ертегіге
жақын ұғым қолданылды. Әрине, жырауларды іздеуге нақты тарихи шарттар жүктелді. Бұл
да үлкен көші-қон, қазақтар үшін жаңа аумақтарды игеру, Қазақ хандығының құрылған кезі.
XV-XIX ғасырлардағы жыраулар поэзиясында әділдік идеясына тікелей үндеу
байқалады. Қазақ жыраулары идеалды мемлекет идеясын әділеттілік идеясымен, осы
әділеттілік идеясын дұрыс түсінумен байланыстырады. Жыраулар тарихшылар және Қазақ
хандығының билеушілерін мадақтайды, кейде тіпті олардың билігін идеализациялайды,
бірақ сонымен бірге хандар мен олардың саясатын сынайды. Ақын-импровизаторлар
хандарды сөгіп, олардың Қазақ хандығына және көрші мемлекеттермен жүргізген саясатына
қатысты әрекеттерін қатаң айыптайды.
Әлеуметтік теңдік пен ынтымақ, осыдан қазақ халқының ұжымшылдық құндылығын
өзгерту мәселесі туындайды [8].
Сонымен, қазақ жырауларының, әншілерінің, ақындарының құнарлы жерді іздеуі
негізгі гносеологиялық функцияларды («өркендеген ел» бейнесі, идеалды қоғамдық
құрылым үлгісі) және адам болмысының ең жоғары құндылықтарын (әділеттілік) атқарды,
ақиқат, бақыт, жақсылық) адам мен қоғам жүзеге асыруға жатады.
«Жиделі Байсын» пен «Жер ұйық» бейнесіне жүгінсек, қазақ жыраулары
мемлекеттегі жалпы тәртіпті өзгертуді, қоғамда болып жатқан, қарапайым қазақ халқының
өміріне кері әсерін тигізетін процестерге ықпал етуді көздеді. идеалды қоғам олар үшін қазақ
елінің бірлігі мен келісімінің орталығы болды.
Уәде етілген жерін таппаған Асан Қайғы мен ажалдан қашып құтыла алмаған Қорқыт
ата бейнесі кеңістік пен уақыттың бір-бірінен ажырамайтыны туралы шындықты адамзатқа
жинақтап бергендей.
Адам қай жерде және қай уақытта болса да, біз оның өмірінің ағымын тоқтата
алмаймыз; және оның басы мен соңы алдын ала анықталған.
Бүкіл әлемді шарлап, бірақ ешқашан жақсы өмірді, адамзаттың уайым-қайғысыз,
мұқтаждықсыз өмір сүретін немесе адам өлімнен аулақ болатын жақсы жерді таппаған екі
данышпан - өмір мен өлімнің өзара байланысы мен тұтастығы туралы шындықты айтады.

Пайдалынған әдебиеттер
1 Толысбай К. Асан Қайгы. А.: Дайк-Пресс, 2006. – 284-бет.
2 Сатпаева Ш.К., Адибаев Х.А. Казахская литература. А., 1985. -232 с.
3 Нурланова К.Ш. Эстетика художественной культуры казахского народа. - Алматы:
Наука,1987. - 174 с.
4 Ясперс К. Смысл и предназначение истории / Пер. с нем. М.И.Левиной. - М.:
Республика, 1994. - 527 с.
5 Әуезов М.О. Шығармалар. II том, А.: Жазушы, 1969. – 398-б.
6 XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы. А., 1982.
7 Харнер М. Пилигримы реальностей // World Monitor. - 2007 - № 3 (7). - с. 45 – 67.
8 Абдулина Н., Абишева А. Трансформация духовных ценностей казахской
культуры: от традиции к современности // Journal of Philosophy, Cultural and Political Science.
- 2018. - № 4 (66). – с. 69-77.

371