Page 586 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

Türk ve Japon Kültürlerinde Ahşap Baskı Sanatının Tarihi ve Gelişimi
Türk Ağaç Baskı Sanatı
Anadolu’ya kâğıt gelmeden önce, baskı yapımı, desenlerin ağaç kalıplar kullanılarak kumaşlara basılması
ile gerçekleşmiştir. Anadolu’da, usta çırak ilişkisine dayanan “Yazmacılık” olarak adlandırılan baskı sanatı,
Anadolu’da Tokat (Bkz. Görsel 8), Kastamonu, Elazığ ve Bursa’da gelişmekle beraber, 17., 18. ve 19. yüzyıllarda
ticaretin ilerlemesi ile İstanbul’da da uygulanmasına başlanılmıştır (Kılıç, 2012, 53). Yazmacılık sanatında konu
olarak bitkisel, hayvansal, geometrik ve figüratif desenler tercih edilmektedir.

Görsel 8. Tahta baskı örnekleri.
Kaynak: (Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Görsel 9. Hacı Ahmed, Dünya Haritası, 1559.
[TİKTM], 2017, 41). Kaynak: (Kılıç, 2012, 54).
Aslıer, Türkiye’de en eski baskı tekniğinin taşbasma (litografi) olduğunu ve Köroğlu, Ferhat ile Şirin,
Dünya Güzeli gibi eski halk masallarından konuları kapsayan taş baskı resimlerinin bu konudaki orneklerden
sayılabileceğini belirtmektedir (1989, 125). Türk baskı sanatı örneklerinden 1559 yılında, bir haritacı olan Tunuslu
Hacı Ahmed tarafından, Arap harfleri ile basılan desenini kalp şeklinde betimlemiş ve dünya haritasının etrafında
Türkçe yazılara yer vermiştir (Bkz. Görsel 9). Bu dünya haritası altı adet elma ağaç kalıbı üzerine çizilmiş ve 1794
yılında da 24 adet basılmıştır (Kılıç, 2012, 54).
Danimarkalı Melchior Lorck, Kanunî döneminde İstanbul’a gelerek, 16. yüzyıl İstanbul’unun genel
yaşamından görüntülerinin (Bkz. Görsel 10) ve I. İbrahim’in portresinin olduğu ağaçbaskı ve gravür çalışmaları
yapmıştır (Topsakal, 2022, 39). 1730 yılında İbrahim Müteferika’nın desteği ile kurulan Litografi matbaasında
basılan ilk kitap “Tarih-ül Hind-Ül Garbi-ül Müsemma bi Hadis-i Nev’ dir (Bkz. Görsel 11). Bu kitapta batı
gravürü tarzına yakın 13 baskı resim bulunmaktadır (Şen Akkaş, 2017, 21).

Görsel 10. Melchior Lorck, Süleymaniye Külliyesi’nin tahta baskısı.
Kaynak: (Kılıç, 2012, 54).

İbrahim Müteferrika ile başlayan resim kalıbı oluşturma yöntemi sonraki yıllarda baskı sanatı yönünden
gelişme göstermemiş, kitap basımının yaygınlaşması ile resimli kitap basımı da çoğalmıştır. Ancak baskı açısından
bu resimlerin, özgün baskı resim olarak kitapların dışına çıkamadığı düşünülmektedir (Aslıer, 1989, 153).

Görsel 11. İbrahim Müteferrika, ‘Tarihi Hindi Görsel 12. Sabri Berkel, Motif, 1961, 46.5
Garbi’ kitabından Ağaçbaskı. x 66.5 cm., litografi.
Kaynak: (Kılıç, 2012, 56). Kaynak: (Tatari, 2015, 97).
1882 yılında Sanayi Nefise Mektebi (Güzel Sanatlar Akademisi) kurularak, Resim, Mimari, Heykel ve
Gravür (Hakkâklık) bölümleri açılarak Fransa’dan getirtilen Stanislas Arthur Napier önderliğinde, sanat
eğitimlerine başlandığı kaynaklarda yer almaktadır (Topsakal, 2022, 40). Cumhuriyetin ilanı ile Türkiye’de sanat
okulları açılmış ve birçok öğrenci sanat eğitimi için Avrupa’ya gönderilmiştir. Eğitim alıp tekrar yurda dönen
sanatçılar, yüksek okullarda çalışmış sanatlarını devam ettirmeye uğraşmışlardır. Sanayi-i Nefise Mektebi Güzel
Sanatlar Mektebi adını alarak, 1936 yılındaki yenilenme hareketi ile Resim Bölümü başkanlığına, bu okulda ilk

550