Page 273 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

Жалпы жастардың санасында мемлекет жастардың демеушісі емес, оның өзін – өзі
жүзеге асыруына жағдай жасайтын серіктес екендігі туралы түсінік берік орнығуы керек.
Иә, жер бетінде көптеген мамандықтар бар, бірақ ең маңыздысы- мұғалім. Неге? Ол
баланың өміріндегі көптеген мәселе шешуге ықпал ететін жанның бірі. Бұл тіпті мамандық
емес, өмір салты десек артық емес. Бұл мемлекет, қоғам, ата-аналар және ең алдымен
оқушылар алдындағы үлкен жауапкершілікті түсіну. Мұғалімнің баланың жеке басын
қалыптастырудың күшті факторы. Педагогтың әлеуметтік функциялары өскелең ұрпақты
мәдени мұраға, аға ұрпақтың қоғамдық тәжірибесіне баулу.
Отандық әдебиеттерде тәрбиешінің мектеп жасына дейінгі баланың
интеллектуалды дамуындағы, оның бойында белгілі бір қасиеттерді, дағдыларды,
дағдыларды тәрбиелеудегі рөлі, сондай-ақ тәрбиенің жеке қасиеттерінің баланың жеке
басының дамуына әсер ету мәселесі егжей-тегжейлі талданған. Балалық шақтың
ерекшелігіне байланысты (әсер ету, эмоционалдылық, жеңіл ұсыныс) мұғалім өзінің
интеллектуалды және педагогикалық қабілеттерімен ғана емес, сонымен қатар жеке
қасиеттерімен де педагогикалық әсер етеді.( Уманов Ө.А., 1979, 19-22).
Балабақша тәрбиешісі ата-анасымен бірге баланың жеке басын қалыптастырады.
Мектеп жасына дейінгі баланың әл-ауқаты, оның құрдастар тобындағы жағдайы,
психикалық және әлеуметтік жайлылық көбінесе мұғалім онымен қарым-қатынас кезінде
көрсететін эмоциялар мен бағалауға, түсінуге байланысты. Қоғам дамуының қазіргі
кезеңіндегі мектепке дейінгі білім берудің басым міндеттерінің бірі баланың мүмкіндіктері
мен мүдделерін барынша іске асыруға бағытталған оқу-тәрбие процесін ұйымдастыру
болып табылады. Өздеріңіз білетіндей, мектеп жасына дейінгі баланың кез-келген іс-әрекеті
оның өзіндік белсенділігіне, соның ішінде танымдық белсенділігіне негізделген. Баланың
сыртқы әлеммен қарым-қатынасы делдал ретінде ата-ана, мұғалім арқылы жүзеге
асырылады. Ересек адамның басшылығымен мектеп жасына дейінгі бала жаңа іс-
әрекеттерді, дағдыларды игереді. Мұнда балалардың өзіндік белсенділігі ересек адамның
белсенділігімен тікелей байланысты. Сондықтан педагогикалық қызмет баланың танымдық
белсенділігін қалыптастыруға ұмтылатын қазіргі заманғы мұғалімнен келесі жеке
параметрлердің болуын талап етеді: белсенді және жан-жақты кәсіби және әлеуметтік-
мәдени іс-әрекетке қабілеттілік; әдептілік, балалармен және ересектермен қарым-қатынас
дұрыс болу, шыдамдылық және төзімділік сезімдері, оларды қабылдауға және қолдауға,
қажет болған жағдайда қорғауға дайын болу; топішілік және топаралық қарым-қатынас;
балалардың психикалық даму ерекшеліктерін білу; өзін-өзі дамыту және өзін-өзі тәрбиелеу
қабілеттері. Осылар арқылы баланы тәрбиелей отырып, оның дарынды болуына жол
ашылады.
Мектеп жасына дейінгі балалардың танымдық белсенділігін қалыптастыру
мұғалімнен оқу процесін ұйымдастыруға шығармашылық көзқарас танытуды талап етеді.
Мұғалімнің шығармашылық әлеуеті шығармашылық тұлғаның белгілері деп аталатын
бірқатар жеке ерекшеліктерімен сипатталады: баламаларды байқау және тұжырымдау, бір
қарағанда айқын нәрсеге күмәндану, үстірт тұжырымдардан аулақ болу; мәселеге терең
үңілу және сонымен бірге шындықтан алшақтау, перспективаны көру қабілетке ие болу
керек. Мектепке дейінгі жастағы бала ересектердің (ата-аналардың, тәрбиешілердің) оған
деген көзқарасына өте тәуелді, ол баланың өзін-өзі бағалауын анықтайды, өзіне деген
сенімділік сезімін қалыптастырады. Сондықтан балаларға қолдау, қатысу, қызығушылық
және ересек адамның оның істері мен мәселелеріне назар аударуы өте маңызды. (Никитин
Б., 1988, 30-35).
Ересектер баланың даралығын, оның ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін көре және
түсіне білуі керек, оны өзіне тән жеке бейімділігі мен шығармашылық әлеуеті бар ерекше
тұлға ретінде қарастыруы керек. Әр баланың жеке даму қарқынын ескеру, оның өсуі мен
дамуын бақылау, жұмыс нәтижелерін басқа балалардың жетістіктерімен немесе топтық
деңгеймен емес, өзінің алға жылжуымен салыстыру, баланың жеке басын бағалауға
ешқашан жол бермеу керек, тек оның жұмысының нәтижелеріне қатысты айту керек.
Баланы белгілі бір іс-әрекетте сәтсіздікке ұшырағаны үшін ұрысуға және жазалауға
болмайды, өйткені бұл мұғалімді, жалпы білім беру жүйесін тану процесіне тұрақты теріс
көзқарастың пайда болуына әкелуі мүмкін.
Мақала соңында жақында өткен педагогтар жиналысында Президенттің мынандай
ойларымен бөлісуді жөн санадым.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанға білім беру саласында түбегейлі жаңа
тәсілдер қажет екенін айтты. "Жаңа дәуірде мектептің жағдайы мемлекеттің дамуына
тікелей ықпал етеді. Ал мектептің қандай болмағы ұстазға байланысты. Бүгінде педагогика

237