Page 278 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

Ұлттық заманауй бұйымдарды жобалау барысында дәстүрлік, тарихи бұйымдарды
ескерген. Сәнгерлер сәндегі жаңа ағымдарды объектив арқылы қабылдаған өнер
стилистердің шығармашылық ізденістерінің нақты бағытын анықтаған. Қандай да бұйымды
жобалау үшін алдымен оның нобайын (эскизін) таңдайды, соның негізінде қажетті матасын,
фурнитуларын, өлшемін анықтайды да базалық конструкциясы мен модельдік ерекшелігін
сызады, сол сызба бойынша лекалосын әзірлейді және технологиялық өңдеу операциясына
көшеді. Тігілу барысында алдымен мата бетіне лекалоны орналастыру арқылы пішіп алады.
Алғашқы операция ою-өрнектер кестеленіп, ұсақ бөлшектерден өңдеуден басталып, атап
айтқанда қалта, жаға, ишіш және т.б. содан кейн негізгі бөлшектерлі жинақтау жүргізіледі
(сурет – 2).
Киімге қолданылатын ою-өрнекті орналастырудың өзіндік мәні болады. Мұнда,
киімнің бөлшектерінің формасына сәйкес қарастырылады. Мысалы: киім бөлшегінде
алдыңғы бой ұзынына болғандықтан оған тігінен, ал етегіне көлденең орналастырады. Артқы
бойына жауырын тұсына ортасынан, ал етегіне алдыңғы бойдың етегінен жалғастырады, жең
аузының ұшына етекке байланыстырып көлденең, ал жең ортасына артқы бой жауырынына
салынған формада орналастыруға болады. Сонымен қатар өрнектерді симметрия немесе
ассиметрия ретінде де орналастырады. Симметрия – сәйкестік, өзгермейтіндік. Ою-өрнекті
екіге бүктеп, оң және сол жағы бірдей қайталап орналастырады.
Ою-өрнектердің келесі орналасуы – ырғақ. Демек ырғақ - бірдей мотивтердің немесе
гетерогенді фигуралардың қайталануы, ауысуы, оның түсі, пішіні, өлшемі бойынша.
Элемент-ою-өрнектің құрамдас бөлігі болып табылатын қарапайым және күрделі мотив
болып келеді. Дизайнерлерінің шығармашылығында ұлттық костюм жобалауды, қазақтың
ұлттық ою-өрнектерін, элеметтерін қолдануға арналған. Қазіргі уақытта қазақ халықының
ұлттық киімнің ең жақсы үлгілері жан-жақты насихатталуда. Бұған сән журналдарында,
жарияланымдар, шетелде модельдердің кең көрсетілімдері ықпал етеді. Бүгінгі таңда киімнің
ескі шығыс мәдениеті дәстүрді, ұлттық мұраны бейнелеп қана қоймай, сонымен қатар
халықаралық сәнге айналатыны айқын бола бастады. Ұлттық мәдениеті мен оның
эстетикалық мұрасын, оның ішінде ұлттық киімдерді көне дәуірден көптеген өнертанушылар
мен этногрофтар зерттеген. Атар айтатын болсақ қазақ ұлттық киімдерінің шығу, даму
тарихын зерттеуші этнографтар болған.
Ұлттық киімдер, атап айтқанда, қазіргі заманғы костюмді зерттеуші үшін көп қырлы
ғылыми және шығармашылық көзі болып табылатын дәстүрлі ұлттық мәдениеттің терең
білген жөн.
Дизайнерлер өз жұмысында Орта Азия континентінің әртүрлі мәдениеттерінің
стилистикалық ерекшеліктерін кеңінен қолдана бастады.
Шығыс эстетикасының канондарына сәйкес келетін күрделі формалар мен әдет-
ғұрыптарына қайран қалған Ая Бапани, Айда Кауменова, Құралай Нұркадилова және т.б.
киім үлгілері шабыттандырды. Киімді модельдеуде басқа елдердің дәстүрлеріне жүгінудің
ұзақ тарихы бар. Еуропалық костюм тарихының кез-келген кезеңінде шығыс киім үлгілерінің
әсерінен ою-өрнектері дәуірінен бастап қазіргі заманғы стильдегі этникалық стильге дейін
жалғасуда.
Ұлттық стиль элементтерді қолданады әлемнің әр түрлі халықтарының дәстүрлі
костюмдері, көптеген сәнді түстер шығыс елдерінің түс мәдениетінен алынды - ашық түстері,
сары, қызғылт, сонымен қатар аксессуарлар мен әшекейлер қолданған. Сонымен қатар
стилінің еуропалық сәнге әсер етуінің классикалық мысалы болды, олар еуропалықтар үшін
жаңа пішіндер, силуэттер, аяқ киім, асимметриялық өрнектері бар маталар және ерекше түсті
шешімдер, кесте жасады [3].
Бүгінгі таңда сән зерттеушілерінің ұлттық костюмнің тарихына және оның заманауи
сәннің дамуына әсеріне қатысты сұрақтарға қызығушылық танытқанына қарамастан,
Елімізде заманауи сәннің негізгі бағыттарын қалыптастырудағы дәстүрлі костюмнің рөлі
мәселесі әлі де жақсы түсінілмеген. Бұл осы зерттеудің өзектілігін анықтады. Сонымен қатар,
дәстүрлі костюмді модельдеу элементтерін қолдана отырып, заманауи сән бағыттарын
біріктіретін бірегей киім үлгілерін жасауда ұлттық костюм байлығының маңыздылығын
зерттеу қажет.
Дәстүрлі ұлттық костюм болып табылатын халықтық өнер туындысын заманауи
жаппай өндірілген өнімдермен үйлестіру мүмкіндігі туралы әртүрлі пікірлер бар.
Кейбіреулер бұл комбинацияны мүлдем мүмкін емес деп санайды: бұл оларға эклектикалық
болып көрінеді. Басқалары, керісінше, халықтық өнер туындылары оны байыта отырып,
заманауи модельдеумен жақсы тіл табыса алады деп санайды. Шығармашылық дизайнмен
таныстыру-қазіргі заманғы киімнің шұңқыры мамандардың ұлттық киімді игеруге ерекше

242