Page 304 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

перспектива көбінесе натюрморттарда, портреттерде, тақырыптық картиналарда
қолданылады. Түс перспективасы пейзажда айқын көрінеді. Осылайша, кеңістіктегі
обьектінің физикалық белгілерінің барлық өзгерістері (ашық-қараңғы, түсі мен түстері,
құрылымы) ауалық перспектива деп аталады (Ералин Қ.Е., & Турикпенова С.Ж. 2018, 104-
105). Ауалықперспектива көмегімен суретшілер суреттегі кеңістіктің тереңдігін заттардың
контурларының түсі мен айқындылығын өзгерту арқылы жеткізеді. Ауалық перспектива –
бұл ауа ортасымен кеңістіктің тереңдігінің ерекшеліктеріне байланысты заттарының кейбір
белгілерінің иллюзиялық айырмашылығын айтамыз. Нысандар арасындағы ауа қабатының
қалыңдығы әрдайым мөлдір бола бермейді. Мұның бәрі алдыңғы қатардағы заттармен
салыстырғанда кеңістіктің тереңдігіне енетін заттардың түсі мен тонусын өзгертеді. Әдетте,
екінші және кейінгі жоспарлардың элементтері жалпыланған, тегіс және схемалық болып
көрінеді. Орта жоспар элементтері үшін олар ең типтік сипаттамаларға назар аударады. Алыс
жоспарды бейнелеу үшін жоғары схемалау қолданылады. Бөлшектер мен жұқа модельдеу
жойылады (көлем, рельеф, текстура және т.б. байқалмайды). Ауалық перспективаның
заңдары кеңістікті нақты ландшафты және басқа жанрларда дәл жеткізуге көмектеседі.
Ауалық перспективаның заңдылықтарына тоқталатын болсақ:
1)Көрушіге жақын орналасқан заттардың түстері ашық, айқын, ал алыстағылардың
түстері солғын және жиынтық түстер түрінде қабылданады.
2)Жақын маңдағы заттар мен обьектілерді егжей-тегжейлі, ал алыс
жоспардасхемалық, силуэт бірақ, жалпылама көмескі анық емес.
3) Жақындағы барлық заттардың түстері қандай болса сол күйінде қабылданса,
алыстағы әр түрлі түстердің ішіндегі біреуі басым болып көрініп, қалғандары соған жақындау
түстерге айналады.
4) Алдыңғы қатарда орналасқан обьектінің барлық элементтері мүмкіндігінше
көлемді, ал ондағы жарық көлеңке градациялары айқын көрінеді, көрерменнен алыстаған
сайын жарық көлеңке онша айқын болмайды. Ал заттар біріншіжоспардағы обьектілермен
салыстырғанда тегіс болады. Сондықтан, суреттегі кеңістікті бейнелеу үшін біз жақын
обьектілерді көлемді, ал алыс обьектілерді кішірейтіп, бұлыңғыр саламыз.
5) Көрерменнен тереңдікке қарай алыстаған сайын нысандар ауалық түс ортасына
батырылады (түтін немесе тұман сияқты) және алыстағы заттардың түсі ауа ортасының
түсімен қаныққан (көкшіл, сұр, ашық және т.б.). Суреттегі жоспарлылықты бейнелеу үшін
алдыңғы нысандарды жарқын, қаныққан ал алыстағыларын қанықпаған, бозғылт етіп
саламыз.
6) Көрерменге жақын заттар көп түсті (түрлі-түсті), ал тереңдікте немесе
жойылғандар бір түсті болып көрінеді. Кеңістіктің тереңдігіне жету үшін алдыңғы
элементтерді түрлі-түсті бояулармен, ал алыстағыларын монохромды, ұстамды түсіне жақын
гаммамен бояймыз.
Перспективаны бейнелеу негіздері картина жазықтығы, көкжиек сызығы, көру
нүктесі, шығу нүктесі, көру деңгейі және т.б. түсініктердің жиынтығынан құралады.
XIX ғасырда барбизон мектебінің суретшілері және ландшафт пен жарықтанудың
әсеріне қызығушылық танытқан кейінгі ағымдар ауалық перспективаны мұқият қолданады.
Сонымен қатар, қашықтықтың пішіндер мен түстерге әсері ғылыми зерттеудің тақырыбы
болды. 1791 жылы Уатлет ауалықперспективаны «қатаң түрде көрсетілген принциптерге
бағынбайды» және «ең алдымен, бақылау арқылы суретші ауалықперспективаның
заңдылықтарын біледі» деп сенді. Суретші бір кескіндемеге сызықтық және ауалық
перспективаларын немесе тек біреуін қолдана алады. XVIII ғасырдағы француз суретшілері
мен классикалық қытай суретшілері ауалық перспективаға өте мұқият болды. Хроматикалық
перспектива кейбір көркем ілімдер үшін қашықтық көкшіл түстермен белгіленеді.
«Жартастағы құдай ана» немесе «Моно Лиза» сияқты көптеген картиналарда Леонардо да
Винчи жақынырақ суреттерге қарағанда алыс көкшілдікті салады (Гомбрих Эрнст, 2019, 300-
301). Гетенің пайымдауынша: атмосфералық перспектива проблемалық орта доктринасына
байланысты екені сөзсіз. Аспан мен алыстағы нысандар, жақын көлеңкелер бізге көк болып
көрінеді; жылтыр мен жылтыр нысандар бізге сарыдан күлгінге дейін өзгеруі мүмкін
нюанстарды ұсынады; көптеген жағдайларда түстер біздің көзіміз үшін соншалықты, түссіз
ландшафты, айқын және қараңғы жағдайлардың арқасында бізге қатты түсті болып көрінуі
мүмкін (Воздушная перспектива в искусстве/https://https://www.hisour.com/ru/aerial-
perspective-in-art-51697).
Перспектива ұғымы жалпы ауаның қысымы, (алыс-жақын) барлық нүктелердің
горизонт сызығына түйісу теоремасын білдіреді.

268