Page 306 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

перспективадан басқа, мұнда «қытай» немесе параллель перспектива кеңіненқолданылды.
Оның ерекшелігі мен көркем мәдениеттің қазіргі заманғы өкілдерінің аз зерттелуіне
байланысты біз оған толығырақ тоқталамыз.
Қытайдыңдәстүрлі бейнелеу өнеріндегі кескіндеме суретшілерінің көбі нұсқадан
сурет салған емес және еуропалық кескіндемедегідей әдетте этюдтер салмаған.Табиғатты
натуралист сияқты бақылай отырып, оның барлық кішкентай көріністерінде мұқият
зерттеген.Жапырақтың құрылымын, құрттың баяу қозғалысын, жолбарыстың жұмсақ
әрекетін жақсы білді. Қытайлық суретшілер табиғатты екі жағынан бейнелейді.Біреуі-таулар
мен сулардың пейзаждары, яғни ұзын шиыршықтардағы (көбінесе тік) классикалық қытай
пейзажының түрі, мұнда бөлшектер маңызды емес, әлемнің ұлылығы мен үйлесімділігінің
жалпы сезімі.Гүлдер мен құстар әлемі деп аталатын басқа әлем – жануарлар өмірінің өзіндік
әлемі.Көрермен жәндіктер, шөптер, гүлдер немесе көбелектер өмірімен композицияларды
үлкен әлемнің өмірі ретінде қабылдайды, мұнда әр сабақ болмыстың ұлы және мәңгілік
заңдарының көрінісі болып табылады. Бұл жанрдың туындылары дөңгелек және альбомдық
парақтарда, экрандар мен желдеткіштерде жазылған. Уақыт өте келе Қиыр Шығыс өнерінде
кеңістікті бейнелеудің еуропалық емес өзіндік жүйесі дамыды. Парақтың немесе
шиыршықтың тік жазықтығында жиі орындалатын Қытай пейзажында ең алыс объект
алдыңғыдан жоғары орналасқан. Сондықтан ол көлемді көрінеді. Таулар, сарқырамалар,
ағаштар қоршалған тұманнан көтеріліп, қоршаған кеңістікке ілініп тұрғандай, ұлылық пен
мәңгілік сезімін тудырады. Қытай пейзажындағы алдыңғы көріністегі үлкен заттар
(жартастар, ағаштар, үйлер) масштабты бірліктердің бір түрі болып табылады. Сонымен
қатар, Еуропалық ландшафт, керісінше, сызықтық перспектива принциптеріне негізделген,
мұнда суреттің тереңдігі алдыңғы жоспарға қатысты алыс объектілердің азаюымен
көрінеді.Алайда, кейбір еуропалық суретшілер өз шығармаларында шығыс өнеріне бет
бұрды. Сонымен, К.Чеботарев пролетарлық асхананың ауқымдылығын сезіну үшін
станоктық композицияда параллель перспективалық әдістерді барынша экспрессивтілікпен
қолданды.
Орыс бейнелеу өнеріндегіпейзаждық кескіндемешілерС.Ф.Щедрин, Ф.Я.Алексеев,
М.И.Воробьев, И.И.Шишкин, В.Д.Поленов, И.И.Левитанның пейзаждық туындыларындағы
ауа перспективасын талдауымызға болады.Суретші туындыларын талдау арқылы орысжәне
кеңестік суретшілердің ауылдық ландшафттағы ауалық перспективасын қалай жеткізетінін
талдайық.
Талқылау. С.Ф.Щедринді (1745-1804) әділеттілікпен орыс пейзаждық
кескіндемесінің атасы деп аталуы мүмкін. Суретшінің «жануарлармен пейзаж»
картинасындағы перспективаны жеткізе отырып, қандай әдістерді қолданатынын
қарастырайық. Суреттің негізгі гаммасы суық жасыл-көк «алдыңғы қатарда қоңыр реңктері
бар; әсіресе далада түс ауысуларының нәзіктігімен жасыл түстерді түсіндіруде, кескінге
үлкен жеңілдік пен ашықтық береді». Суретші жарық бейнесіне де көп көңіл бөлген.
Кеңістікті беруде басты рөл жеңіл ауа құралдарына тиесілі. «Түс ауа» атты шығармасында
«Суретші көбінесе қоңыр топырақта жұқа лессирлермен жазады, салқын көкшіл–жасыл
түстерден өтіп, кеңістіктік пен ауалық туралы хабарлайды» (Турикпенова С.Ж. 2015, 88).
Ауалық перспективаны жеткізу үшін суретші қоңырдан қызғылтқа және жасылдан көкке
дейін тереңдікте жарқырайтын екі түстің комбинациясын пайдаланады. Нысандар белгілі бір
дақтар ретінде белгіленеді, оның екінші жоспары негіз болады. Суретші шығармаларында
сезімтал жарық кеңістігін беру жетекші рөл атқарады.
Сонымен, біз Семен Федорович Щедриннің суық жасыл-көк гамманы қолдана
отырып, ауалық перспективаны бергенін білдік, алдыңғы қатарда қоңыр түстегі түс
ауысуларының нәзіктігі және екеуі түстердің градациясының тереңдігіне қарай жарқырайды:
қоңырдан қызғылтқа дейін және жасылдан көкке дейін. Жарық кеңістігінің ескі принципі
бойынша қолданады. Суретші ауаның тереңдігін кеңістіктік түстің динамикалық жүйесін
қолдана отырып жеткізеді, сонымен қатар лессировкалармен көп қабатты жазу жүйесін жиі
қолданған.
Ал Ф.Я.Алексеевтің (1754-1824) суреттерінен көптеген перспективалық
ерекшеліктерді табамыз. Суретші кескінді ескі принцип бойынша салады, ол бірінші
жоспардың қараңғы сахнасы мен алысқа кететін ашық, толық ауаны біріктіреді. Көрнекі
бейнені алыс жерге қою арқылы суретші кеңістікке сенімділік пен өлшем береді. «Петропавл
бекінісі мен сарай жағалауының көрінісі» картинасында ауалық перспектива үлкен маңызға
ие болғанын көреміз (Турикпенова С. Ж. 2015, 65). Кескіннің ашықтығына кеңістіктік түстің
динамикалық жүйесі арқылы қол жеткізіледі. Картинада түс құрылысының негізінде екі
құбылмалы, қоңыр-қызғылт және көк-жасыл бір-біріне сәйкес келетіндер толып жатыр.

270