Page 469 - Milletlerarası Sempozyum Bildiri Kitabı

1. Giriş
Kat'ı Sanatı, herhangi bir tezyine desenin kâğıt veya deri üzerine çizilmiş şeklinin,
kalemtıraş yardımıyla oyup çıkararak, bir başka zemine yapıştırmak suretiyle yapılan ince oyma
sanatıdır. Desenin kâğıt ve deriden oyulup ayrılan parçasına erkek oyma, içi oyulmuş bölüme ise
dişi oyma adı verilir, bu işlem muntazam ve ustalıkla yapıldığı takdirde desen ve zeminin herbiri
kusursuz çıkmakta, farklı zeminlere yapıştırılarak iki eser meydana getirebilmektedir (Mesara, G.
ve Nazancıgil, A., 2010, 237-239).
Kat'ı Sanatının tarihsel yolculuğu, bu sanatının en önemli malzemesi olan kâğıdın icadı ile
başlatılabilir. Bugünkü anlamda kullandığımız kağıt, M.Ö.200 yılında Çinli Zai Lun tarafından ilk
defa üretilmiştir (https://www.wikitarih.com/kagidin-icadi/,erişim:22.11.2021) ve kağıt oyma
sanatının ilk örneklerin V.ve X.yüzyıllara arasında Budistlerin ibadet maksadıyla mağaraların
duvarlarını bezemek için kullandıkları ve kağıt oyma sanatının Çin'den İç Asya 'ya ,İslam Dünyasına
ve Japonya'ya yayıldığı düşünülmektedir (Çağman, F., 2014 ,16).
Kat'ı sanatının ilerlemesi, kitap sanatlarının gelişimi ile paralellik göstermiştir. İncelikle ve
titizlikle oyulmuş hat levhaları, bülbül vazo desenleri, tek çiçekler, buketler tabiat manzaraları ve
tasvirleri sadece yazma eserlerin sayfa ve kenar süslemelerinde kullanılmamış, minyatür
albümlerinin kenar süslemelerinde, hadis ve dua kitapların bezemelerinde, murakka' ve kıt'alarda,
yazı çekmeceleride Kat'ı desenleri ile bezenmiştir.
''Menâkıb-ı Hünerverân'' adlı eserde, Abdullah Kātı‘ (Herevî) kağıt oyma sanatının ilk ve
en önemli tescilsi olduğunu kaydeder (Mesara ,G.ve Nazancıgil, A., 2010, 239).
XVI. yüzyıl Kanunî Sultan Süleyman döneminde kitap sanatları zirveye ulaşmıştır, Kat'ı
sanatıda bu dönemde saray ve çevresi tarafından tezhip sanatından sonra en ilgi gören sanat
olmuştur, “Kırk Hadis” ve “Şah Mahmut Nişapuri Albümü” gibi müthiş eserler üretilmiştir.
Mehmed Bin Gazanfer'in '' Gûy ve Çevgan’’ oyma ta'lik hattıyla hazırlanmış kitabı türünün bir

şaheseridir. Efşancı Mehmed, Ali Çelebi, ve Fahrî bu dönemin önemli kat'ı sanatçılarıdır
(Mesara,G.ve Nazancıgil, A., 2010, 240-241).
XVII. yüzyılın başlarında, Avrupalılar batı seyyahlar aracıyla Kat'ı sanatıyla tanışmış ve
farklı bir teknikle oydukları bu kağıtlara ''silhoutte'' yani ‘'gölge resim adını vermişlerdir (Mesara,
G.ve Nazancıgil, A., 2010, 242).
Bursalı Mevlevi Fahri Dede başta, Nakşi, Halazade Mehmed, Mahmud El Gaznevî, Derviş
Hasan Eyyübî gibi üstatlar XVII yüzyıllın başlarında çok kıymetli eserler icra etmişlerdir. XVII. ve
XVIII. yüzyıllarda Katı'ı sanatı, diğer kitap sanatlarında olduğu gibi, dönemin sanat anlayışına
uygun eserler ile devam etmişlerdir (Mesara, G. ve Nazancıgil, A., 2010, 241).
XVIII.yüzyılda, minyatür albümlerindeki, sade ama muhteşem çiçek kompozisyonları,
Divan’daki vazolu ve çiçekli bahçe manzaraları kâğıt oyma eserleri XVIII. yüzyılın eserlerindendir
(Mesara, G. ve Nazancıgil, A., 2010, 241-242).
Kat’ı sanatı XVIII. yüzyılın ikinci yarısından sonra diğer kitap süsleme sanatlarının
kaderini paylaşmış, gerilemeye başlamıştır. XIX. yüzyılda hiçbir eser üretilmemiş ve önemini
yitirmiştir. XX. yüzyılın başlarında sadece dişi oyma tekniğiyle yapılan yazı -resim hat levhalarına
eserlere rastlanmaktadır. Vahdetî, Süleyman, Osman Rıfkı, Mehmed Rıfat gibi isimler, bu dönemde
oyma hat levhaları ile tanınmış sanatkârlardır (Mesara, G. ve Nazancıgil, A., 2010, 242, 254-256).
Bu sanatkârlarımızdan olan Mehmet Rıfat’ın günümüze ulaşan nadir eserlerinden biri
Antalya Etnografya Müzesi, Kaleiçin'de Alt konakta yer almaktadır.
Antalya Etnografya Müzesi, Antalya Kaleiçi’nde Osmanlı Dönemine ait Alt ve Üst konak
(Görsel 1-2) olarak adlandırılan iki konaktan oluşmaktadır.

Görsel 1: Antalya Etnografya Müzesi,Antalya Kaleiçin'de Üst konak
Kaynak: (https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-110817/antalya-etnografya-muzesinde-acilis-
hedefi-2015-yılı.html)

433